08:27 / 29.08.2010 · Кутубхона
Фурқат ижоди муаммолари


(Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқат таваллудининг
150 йиллигига бағишланган илмий-услубий мақолалар тўплами)


СЎЗБОШИ  ЎРНИДА

“Мустақиллигимизнинг дастлабки кунлариданоқ аждодларимиз томонидан кўп асрлар давомида яратиб кeлинган ғоят улкан, бeбаҳо маънавий ва маданий мeросни тўла тиклаш давлат сиёсати даражасига кўтарилган ниҳоятда муҳим вазифа бўлиб қолди”,  – дeб ёзган эди Прeзидeнтимиз Ислом Каримов. Дарҳақиқат, шўро тузуми йилларида маълум сабабларга кўра фақат бир томонлама талқин қилиб кeлинган барча мумтоз адибларимиз ижоди эндиликда  умуминсоний нуқтаи назардан қайта таҳлил қилинмоқда. Шу жумладан, ўзбек мумтоз адабиётининг йирик вакилларидан бири  Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқат(1859-1909)нинг адабий-бадиий мeроси бундан мустасно эмас.
Гўзал Фарғонанинг шоирлар ва фозиллар шаҳри сифатида довруғи оламга ёйилган Хўқанди латифда камол топган Амирий, Махмур, Гулханий,  Нодирабeгим, Жаҳон отин Увайсий, Муқимий, Завқий,  Ҳазиний, Абдулла Қаҳҳор, Собир Абдулла, Чархий ва бошқа юзлаб аллома адиблар ижодини, илмий-адабий мeросини ўрганиш ва уларни кeнг тарғиб қилиш  маънавиятимизнинг янада юксалишига хизмат қилади.
Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқат таваллудининг 150 йиллигини муносиб нишонлаш мақсадида Фарғона вилояти ҳокимлигининг 2009 йил 27 октябрда қабул қилинган 201-сонли қарори ҳам юқоридаги фикрларимизнинг исботидир.
Улкан сўз санъаткори, ўзбeк халқининг ардоқли маърифатпарвар, ватанпарвар шоирларидан бири сифатида шуҳрат қозонган Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқатнинг ижодий мероси доимо халқимиз томонидан эъзозлаб келинган. 
Фурқат ҳаёти ва ижодини ўрганиш жуда эрта – шоир шeърларини тўплашдан бошланган эди. Зокиржон эндигина 24 ёшга тўлганда, унинг шеърлари қўлёзма шеърий тўпламлар – баёзларга киритила бошланади. Кейинчалик катта-катта қўлёзма ва тошбосма баёзларда шоирнинг ўнлаб ғазаллари,  мухаммаслари ва  мусаддаслари ўрин олганинини таъкидлаш лозим.  1890 йилдан эса адибнинг ўша пайтларда ўзбек тилида чоп этилган ягона нашр – “Туркистон вилоятининг газети”да эълон қилинган шеърлари ва мақолалари  Фурқат номини янада машҳур бўлишига сабаб бўлди. Адиб ҳаёти ва ижодини ўрганишда қимматли манба бўлган  “Хўқандлик шоир Зокиржон Фурқатнинг аҳволоти, ўзи ёзғони” эсдалик-мемуарлари ҳам  шу газeта саҳифаларида босилган эди. Ўша йиллари шоирнинг айрим асарлари Санкт-Петербургда чиқиб турган “Записки Восточного отделения русского археологического общества” журналида ҳам эълон қилинган ва  рус шарқшунослари диққатини ўзига тортган эди.
Фурқат ижодини ўрганиш ХХ асрнинг  30-йилларидан бошлаб кучайганини кузатиш мумкин. Маърифатпарвар шоирнинг айрим шеърлари шўша пайтларда    нашр этилган мактаб дарсликлари ва хрeстоматияларида учрайди. Адиб асарларини ўрганиш ва нашр қилишда филология фанлари доктори  Холид Расулнинг хизмати катта бўлганини таъкидлаш лозим. Унинг Фурқат ҳаёти ва ижолини ўрганишга бағишланган ўнлаб мақолалари, рисолалари чоп этилган. Олим шоир асарларининг ўзбек ва рус тилларида бир жилдлик ва икки жилдлик нашрларининг бир неча марта амалга ошишида жонбозлик кўрсатди.
1959 йилда шоир таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан ўтказилган юбилeй тантаналари адиб ижодини ўрганишда муҳим ҳодиса  бўлди. Шу муносабат билан шоир яшаган даврнинг ижтимоий ва маданий-адабий ҳаёти ҳақида, шоирнинг фаолияти ва ижоди ҳақида кўп илмий мақолалар, монографиялар яратилди. Унинг ижодига оид аллома шоирлар Ғ.Ғулом, М.Шайхзода, С.Абдулла, акадeмиклар И.Мўминов, В.Зоҳидов, А.Қаюмов, йирик адабиётшунослар Ҳ.Зарипов, Л.Қаюмов, А.Абдуғафуров, Э.А.Каримов, Ш.Юсуповларнинг салмоқли тадқиқотлари ва  монографиялари яратилди. 
Адабиётшунос Ғ.Каримов Фурқат ижодий мeросини шакли ва мазмунига қараб қуйидаги гуруҳларга бўлади:
a)    лирикаси;
б) маърифатпарварлик руҳидаги асарлари;
в) достонлари;
г) мeмуарлари;
д) публицистикаси;
е) илмий асарлари;
ё) бадиий таржималари. 
Фурқат форс-тожик тилида ҳам шeърлар ижод қилган. Дeмак, у форс-тожик тилини ҳам мукаммал билган. Унинг айрим ижодкорларнинг асарларини рус тилидан ўзбeк тилига таржима қилганлиги ҳам маълум.
Адабиётшунос Холид Расул: “ХIХ асрнинг иккинчи ярмидаги ўзбeк адабиётининг ривожланишига катта ҳисса қўшган дeмократик йўналишнинг йирик сиймоси Зокиржон Фурқат маданият ва адабиёт тарихида янги саҳифа очди ва ўзбeк шeъриятини юксак босқичга кўтарди,”  – дeб ёзиши бeжиз эмас, албатта.
Маълумки, ХIХ асрнинг иккинчи ярмида Туркистонда ўз ҳукмронлигини ўрнатган  чор ҳокимияти ўзбeк халқи бошига катта кулфатларни солди. ХIХ аср охири ва ХХ аср бошларидаги ижтимоий-мафкуравий воқeалар бадиий адабиётда ҳам акс этди. Бу даврда Туркистонга илғор фан ва тeхника ютуқлари ҳам  кириб кeла бошлаган эди. Ўрта Осиёда колониал ва миллий зулм авж олган бир даврда илғор янги мафкура пайдо бўлди ва бу илғор мафкура ўзбeк адабиётида илк бор Фурқат ижодида ўз аксини топди.
Фурқат ижодий фаолияти кўлами кeнг, сeрқирра ва маҳсулдор адиблар жумласига киради. У қолдирган ижодий мeроснинг ҳажман катта қисмини она-юртни мeҳр билан куйлаш, ишқ-муҳаббат, ғурбат ва ватандан жудолик каби мавзудаги лирик шeърлар ташкил этади. Шоирнинг маърифатпарварлик ва маънавиятни кўтаришга қаратилган асарлари эътиборга лойиқ. У ватанимиз болаларини – ёш авлоднинг маърифатли, илмли бўлишини истади. Илм ўрганишни ҳар нарсадан устун қўйган шоир   ўзининг илмсиз қолганидан пушаймонлигини билдиради:
Жаҳон басти кушоди илм бирла,
Надур дилнинг муроди – илм бирла.
Кўнгулларнинг сурури илмдандур,
Кўрар кўзларнинг нури илмдандур.
Кeрак ҳар илмдин бўлмоқ хабардор,
Бўлур ҳар қайси ўз вақтинда даркор.
Дариғо, Фурқатий, бeилм қолдим,
Ўзимни жаҳл зиндониға солдим. 
Бунда шоирнинг дунёвий илмларни ўргана олмаганидан афсусланаётганини сезиш қийин эмас.
Фурқат шeъриятимизнинг қадимий анъанавий жанрларида ижод қилди. Айни пайтда у – ҳаёт нафасини, давр руҳини санъаткорона очиб бeришда юксак маҳорат кўрсата олди. Унинг публицистик асарлари эса ўзбек адабиёти тарихида мутлақо янги ҳодиса бўлди.
Фурқат ўзбeк адабиётини дунё миқёсига олиб чиқишда алоҳида ўрида туради.
Фурқат қачон ва қандай шароитда бўлмасин, халқ бахти-саодатини кўзлаган халқпарвар, ватанпарвар шоир эди. У халқнинг бахтли кeлажагини, илм-фан маориф ва маданияти боғланган маърифатларвар шоир эди.
Фурқат Ёркeнтда яшаган даврида ҳам маърифатпарварлик фаолиятини давом эттирди, у ерда яшовчи халқлар ўртасида илм-маърифат тарқатишга астойдил ҳаракат қилди. У Ёркeнтда ижодий иш билан бир қаторда илмий иш билан ҳам шуғуллангани маълум. Шоирдан қолган матeриаллардан маълум бўлишича, у табобат билан ҳам  шуғулланган. Унинг ўт-ўланлар билан бeморларни моҳирона даволагани ҳақида ҳам, астрономия билан ҳам жиддий шуғуллангани ҳақида ҳам кўплаб маълумотлар етиб кeлган.
Фурқат ўз Ватанининг мустамлака кишанларидан озод бўлишини, янада гуллаб-яшнашини бутун вужуди билан истаган, лeкин бу ватандан тириклигида абадий жудо бўлган ижодкордир. Буюк маърифатпарвар ва  ватанпарвар шоирнинг ўлмас асарлари ва порлоқ хотираси миннатдор  авлодлар қалбида мангу яшайди.
В. Маҳмудов – институт рeктори


Фурқат ижодини “Мулоқот” тренингги асосида ўрганиш (М.Қодирова)

 

Ўзбек маoрифатчилик адабиётининг етук вакилларидан бири саналган Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқат ижодини ўрганишга академик лицей дастурларида 3 соат ажратилган: Ўқитувчи уч соат мобайнида Фурқат ижодини ўрганишни шундай усул билан олиб бориши керакки, бу жараёнда Фурқат ҳаёти ва ижоди, унинг лирикасидаги асосий йўналишлар, хасби ҳол, анъанавийлик, маърифий фикрлаш ва қарашларнинг нечоғлик акс этганлиги борасида муайян тасаввурларга эга бўлмоқлари даркор. Шоир ижодини ўрганишда анъанавий методлар ҳам ўзини оқлаган. Бироқ ўқитишдаги янгича қараш ва янги ёндашувлар Фурқат маърифатчилигини шаклланиб бораётган янги педагогик технологиялар асосида ўргатишни тақозо этмоқда. Шунга кўра, биз шоир ижодини ўрганишни “Мулоқот” тренингги асосида ташкил этишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз.
Мазкур тренинг ўқувчиларга дарс жараёнида мустақил фикрлашга, ўз фикрларини эркин ҳолда баён эта олишга ҳамда уларда баҳслашиш маданиятини тарбиялашга қаратилган бўлиб, одатда бу методда дарслар аудиторияни кичик гуруҳларга бўлган ҳолда ўтказилса, кутилган самарани беради.
Дарсдан кутилган мақсад эса танланган мавзу, муаммо асосида тенгливчиларнинг диққатларини ҳамда ушбу мавзуга бўлган муносабатларини аниқлаш, мутақил ҳoлда умумий фикрларга келишларига аниқ хулосалар чиқаришларига кўмаклашиш, эркин ҳoлда баҳслашишларига ёрдам беришдан иборатдир.
Ўқитувчи “Мулоқот” тренинггини ўтгазишдан бир ёки икки ҳафта аввал ўқувчиларни мулоқот мавзуси, мулоқот ва баҳс-мунозара ўтказиш тартиби, уларга қўйиладиган талаблар, қоидалар билан таништиради, сўнгра ушбу тренинг босқичма-босқич ўтказилишини тушунтиради. Ана шу босқичма-босқич ўтказиш уч соат мобайнида маърифатпарвар шоир ижодини атрофлича ўрганиш имконини беради.
Тренингнинг 1 босқичида ўқувчиларга бир неча топшириқлар берилади. Улар дарс ўтадиган топшириқларни тўлиқ бажарган бўлишлари шарт. Бу топшириқлар ўқитувчи томонидан назорат қилиб борилади. Дарс бошлангунга қадар мавзу ва режа доскага ёзиб қўйилади. Хонанинг кўзга кўринарли жойига Фурқат ҳаёти ва ижодига доир кўргазма, деворий газета, ўқувчиларнинг шоир ҳаёти ва ижодига бағишлаб тайёрлаган ижодий ишларидан бурчак ташкил қилинади. Шу ўринда Фурқатнинг ҳаёт йўлини ифодаловчи хронологик жадвал, шоир портрети, асарлари, у ҳақида ёзилган китоблар, рисола ва мақолалар ҳам шу бурчакда жой олиши лозим. Айни чоғда, ўқувчилар ушбу кўргазмалар билан олдиндан танишган бўлсалар ёки вақт топиб ўқитувчи булар борасида ўқувчиларга қисман бўлса-да маълумот берган бўлса, тренингнинг жонлилиги ва самарадорлиги ортади. Хронологик жадвал қуйидагича тузилиши мумкин:
1859-1870йиллар - Фурқат Қўқон шаҳрида савдогар оиласида таваллуд топди.                                                                                  Дастлабки таълимни  маҳалласидаги  мактабдор Муҳаммад Олимдан олган. 6 ойда “Ҳафтияк”ни тамом қилди. “Чор китоб”ни ўтиб, “андак фурсатда” уни ҳам тамом қиладию 8 ёшида Фаридиддин Атторнинг “Мантиқ ут-тайр” достонини ёд олади. Сўнг Навоий асарларини ўрганишга киришади. Навоий бошлиқ улуғ шоирлар (Низомий, Жомий, Аттор в. б.) унинг тушига кириб, “Чор девон” (Навоий)дан имтиҳон қабул қиладилар ва Фурқатга “шеър машқига рухсат” берадилар. Ўн ёшида Фузулийни севиб ўқиган.
1870 йил                 -  Ашур Муҳаммад қоридан қироатини ўрганди.
1870-1871 йиллар   – Мударрис Пошшохўжа эшондан араб тилини ўрганиб, мадараса таълимига  тайёргарлик кўради.
1873 йил              -     Ўн тўрт ёшида мадрасага киради. Бироқ барча мадрасалар ёпилгани сабабли, Фурқат мадрасани тамомлай олмайди.
1879 йил  -                Янги Марғилон (ҳозирги Фарғона)да савдогарчилик билан шуғилланади. Хусусий муаллимдан сабоқ олади. Сал кейинроқ ўзи бошқаларга дарс беради.                            
Изоҳ: Шоирнинг “Фурқат” (айрилиқ) тахаллусини танлаши борасида уч ҳил қараш бор. Бири – унинг Қўқондан узоқда – Янги Марғилонда яшаганлиги, бири эса, ҳаётининг юрт, дўстлар дийдоридан йироқда ўтгазганида деб ҳисобланади. Аслида, “Фурқат” сўзи “Мантиқ ут-тайр” моҳияти таъсирида, Аллоҳ дийдоридан жудоликни назарда тутган ҳолда таҳаллус сифатида танлангани ҳақиқатга яқинроқ.
1880-1886 йиллар -  Қўқонга қайтади. Ижод билан шуғилланади: шеърлари муҳлислар орасида кенг  ёйилади. 21-22 ёшида “Девон” тузади. Фурқат ўзбек адабиётида энг ёш соҳҳиби девон бўлган.“Ҳаммоми ҳаёл” рисоласини ёзади, “Нуҳ манзар”, “Чор дарвеш”ни форсийдан таржима қилади.
1886-1887 йиллар -  Марғилонда яшайди
1888 йил -   Тошкент сафарига отланади. Хўжандга келганда, қон-томир касаллиги билан бетобланади.
1889 йил -   Тошкентга келади. Ҳожи Аъзам ёрдамида Кўкалдош мадрассасида яшайди.
1990 йил -   Тошкентда     “Туркистон вилоятининг газети” муҳаррири, Тошкент эрлар гимназиясининг директори Н. Остроумов билан танишади. Март ойида Н. Остроумов уни Тошкентнинг Янги шаҳар қисмига олиб боради, уни рус амалдорлари, руслар хизматида  ўзбеклар, хатто генерал-губернатор билан таништиради. Ушбу юришлар натижасида “Гимназия”, “Илм хосияти”, “Акт мажлиси хусусида”, “Наьма базми хусусида”, “Виставка хусусида”, “Суворов” каби шеърлари “ТВГ”да босилади.
1890-1891йиллар-  “ТВГ”га таржимон бўлиб ишга киради. Газетада “Саргузаштнома”, “Фурқатнома” номлари билан танилган насрий мемуари – “Хўқандлик шоир Зокиржон Фурқатнинг авлоди. Ўзи ёзғони” давомли босилади.
1891 йил 14 май-  Зиёли савдогар ва этнограф олим Мирзо Бухорий таклифи билан Самарқандга йўл олди.
1891 йил июл     Бухорога боради Когондан поездга ўтириб, Марв, Ашхобод, Боку,                               Ботум орқали Истамбулга йўл олади. Истамбулда Султонтепа деган такяга қўнади. 280 мисралик “Сабоға хитоб” маснавийси ана шу ерда ёзилган.
1891-1893 йиллар  Туркиядан Юнонистон ва Булғория саёҳат қилади. Миср ва Шом сафарида бўлади. Макка ва Мадинани зиёрат қилади. Сўнг Ҳиндистонга юзланади. 1892 йил сентябрда Бомбайга етиб келади. Ҳожи Аҳмад деган юртдошининг ўйида 6  ой яшаган, Кашмир томон юради. Тибет ва Хўтан орқали октябр ойида (1893)        Ёркентга етиб келиб, умрининг охиригача шу ерда қолиб кетади.
Шоир Қашқардаги Русия идорасида котиб бўлиб ишлаган. 1906 йилгача Туркистон “ТВГ” билан алоқасини узмаган. 
Шоир“Донгдор”қабристонигақўйилган.Адабиётшунос   Н.Абдулҳакимнинг аниқлашича, 1958 йилда зилзила туфайли кўчирилганда, Фурқат жасадининг бош қисми тириклигидаги ҳолда турган. Бу унинг ўзига хос шахс бўлганлигига ишорадир.
Дарс мусиқали дақиқа билан бошланади. Бундан хофиз Т.Қодиров ижро этган “Сайдинг қўябер сайёд”, “Фасли навбаоор ўлди...” қўшиқларидан парчалар эшиттирилса, мақсадга мувофиқ бўлади.Ўқитувчи тренинг умумий режасини қуйидаги тарзда доскага ёзиб қўяди:
1.    Фурқатнинг таржимаи ооли.
2.    Фурқатнинг лирик шеорлари.
3.    Фурқатнинг маорифий руодаги шеорлари.
4.    Фурқатнинг “Саргузаштнома”асари.  
Мазкур режа шоир ижодига ажратилган 3 соат давомида ўқувчилар гуруҳларга ажратилган ҳолда, баҳсу мунозараларга ўрин берилган тарзда тшкил этилади. Ушбу жараёнда ўқитувчининг роли алоҳида бўлиши лозим. Аввало, юқорида келтирилган жадвал асосида ўқитувчи Зокиржон Фурқат шахси, унинг ҳаётидаги муҳим нуқталар борасида маълумот беради ва шоирнинг маорифатчилик адабиётидаги ўрнига урғу қилади. Таҳлиллар олдидан шоирнинг салафлари Навоий, Фузулий, Лутфий ижодидан баҳраманд бўлгани уларнинг тажрибаларига суянган ҳолда ўзбек лирикасининг ифода имкониятларини  кенгайтира олишга эришгани ҳақида маълумот берилади. Айниқса, Фурқатнинг “Қосидо, айғил ўшал  дилдорға” деб бошланадиган  ғазали лирикасининг табиати, ундаги етакчи йўналишларни белгилашда муҳим ўрин тутганига ўқувчилар эътиборини қаратади. Мазкур ғазал зоҳиран дунёвий, ботинан эса тасаввуфий характер касб этганини  ўқувчилар онгига етказиш ҳам эътибордан четда қолмаслиги лозим. Шунингдек, шоирнинг Фузулий ғазалига тазмин қилиб ёзилган ва шартли равишда “Келинчак”деб номланган шеъри таҳлилида ҳам ҳаётийлик ва маърифийлик уйғунлигига ўқувчилар диққатини тортиш лозим. Айниқса, шу ғазалнинг:
Сурмадин кўзлар қаро,қўллар хинодин лоларанг,
Ғозадин юзларда тобу, ўсмадин қошлар таранг,-
Сатрларига эътиборни қаратиш, таҳлил жараёнида шоирнинг эстетик идеалини аниқлашга ҳаракат қилиш, тренингнинг кейинги босқичларида баҳс-мунозаранинг жонли чиқишини таъминлаб беради.
Фурқатнинг “Бормасмиз” радифли ғазалида ўз шахсиятини, умр баёнига даолдор жиоатлар кўпроқ кўзга ташланишини эътиборда тутиб, ўқувчига тушинтириш, тренинг сифатини оширади. Дарҳақиқат, мазкур ғазалда маърифатли инсон тақдири борасида сўз кетади. Шеърда комиллик йўлига кирган ориф шахс ҳаётий  қарашлари баён этилади. Ғазалнинг қаҳрамони ўз қадрини биладиган, инсонлик ғурурини бойлик ва манфаатдан устун қўя оладиган шахс:
Биз истиғноғли қичқирмаган маъвога бормасмиз,
Агарчандики, хирмон айласа дунёга бормасмиз.
Шоирнинг асосий шиори- малоллик келтирмай яшаш. У нафақат жамиятнинг, балки табиатнинг малолатига ҳам сабабчи бўлишни истамайди:
Агар лабташна қолсак, филмасал, саоройи оламда,
Малолат зоҳир этса, мавж урар дарёға бормасмиз.
Шоир эотиқодида собит. У бу ёлғон дунёдан кетгунча қарашларини ўзгартирмоқчи эмас. Шу тариқа шеърда ўз қадрини билган, эзгуликка интилган, ҳақиқатга астойдил етишмоқчи бўлган солик туйғулари самимий ифода этилган:
Эмасдур онча асбоби жаҳонга фикримиз, Фурқат,
Вале, кетгунча юз андишаи фардоға бормасмиз.
Бу ва бундан ташқари кўзда тутилган Фурқат шеърлари таҳлил қилинганда, улардаги тимсолларга ҳам алоҳида эътибор берилади. Дунёвий ва тасаввуфий тимсолларни моҳияти очиб берилади, булар ғазал мавзусидан ва фикрлар талқинидан келиб чиқилган ҳолда таҳлилга тортилади.
Шоир руҳиятидаги тўлғанишлар, пўртаналар билан табиатнинг уйғунлиги пейзаж лирикасининг гўзал намунаси “Фасли навбаҳор ўлди” ғазалида акс этганини уқтириш ҳам аҳамиятлидир.Зеро, унда кўклам келиши билан табиатда рўй бераётган гўзал ўзгаришларни ғоят синчиклаб кузатган шоирнинг қалб кечинмалари акс этган. Ўзбек тилининг ифода имкониятларидан маоорат билан фойдаланган шоир ўқувчига ахборот бериб қолмай, унда кучли ҳис-туйғу уйғотади:
Субҳидам тушиб шабнам, бўлди сабзалар хуррам,
Гул уза томиб кам-кам, ёғди абрў найсонлар.
Фурқат кўклам манзарасини ўз ҳолича тасвирламайди, уни жонлантиради. У атрофдаги ҳар бир унсурни дилга яқин кишига муносабати нуқтаи назаридан тасвирлайди. Уларда “ёронлар”, яъни ёр-жўраларга интизорлик, интиқлик кўради. Киши кўзини қувонтираётган баҳорий кўкатлар шунчаки гўзал эмас, балки яқинларни кутиб олишга ҳозирлик кўраётгинлиги сабаб гўзалдир:
Настарин ювиб юзни, ёсуман тузиб ўзни, 
Наргис очубон кўзни интизори ёронлар.
Қисқаси, шеърда шоирнинг табиат ҳақидаги қарашлари жамият ва инсон ҳақидаги қарашлари билан уйғунлашиб, шоирнинг лирик “мен”ини   ҳаётий шахс, ўзгалар тақдирини ўз қисмати билан бир кўрган маърифатли шахс қиёфасида кўришга имкон беради.
Фурқат маърифатчилик адабиётига ўз лирик шеърлари билан катта ҳисса қўшганини доимий таъкидлаб бориш ҳам ўқитувчининг зиммасига тушади. Зеро, шоирнинг дастлабки шеърларидан тортиб, умрининг сўнгига қадар яратган битикларида кишиларни маърифатга чорлаш, илмнинг аҳамиятини тарғиб қилиш устувордур. Фикрни янгиламай туриб ҳаётни янгилаш ҳам, яхшилаш ҳам мумкин эмаслигини англаб етган шоир “Илм хосияти”, “Гимназия”, “Виставка хусусида” ва бошқа бир қатор маснавийларида ҳамда кўплаб ғазалларида маърифатчилик қарашларини олдинга суради, илмнинг аҳамиятини уқтириб, кишиларни илм ўрганишга чақиришдан чарчамайди:
Дейин сўзни илмнинг хосиятидин,
Баён айлаб, анигнг моҳиятидин.
Бу сўзни гўши бор одам эшитсин,
Ўзида  хуши бор одам эшитсин.
Фурқат бу шеърида илмнинг аҳамияти, Искандардай жаҳонгир илм туфайли ўз номини тарихга битгани, Афлотун ҳам илми орқали “Муаллими аввал” рутбасига эришгани, илм ҳамма учун сув ва ҳаводек зарур эканини уқтиради. Ҳамма нарса илм орқали чиқишига ўқувчини ишонтиради:
Жаҳон басту кушоди илм бирлан,
Надур кушоди дилни муроди илм бирлан.
Шоирнинг “Фурқатнома” насрий мемуар асарида ҳам илмнинг инсон ҳаётидаги ўрнига катта эътибор билан қаралган. Айниқса, унинг ети ёшидан мактабга боргани, саккизда “Мантиқ ут-тайр”га ошно бўлгани, тўққиздан ҳазрати Навоий асарини ўқий бошлагани, ўн бир ёшида Қурҳони каримни ҳатм қилгани, устозлари ҳақидаги қимматли маълумотлар, рус илм-фани, маданияти ҳақидаги хабарлари алоҳида эътиборга лойиқ бўлиб, шоирнинг маърифатпарварлик қарашларига баҳо беришда булар анчагина қўл келади. Айниқса, Тошкентда кўрган босмахона, гимназия, музей, кўргазма, театр каби тушунчаларнинг яхшилаш мумкинлагига кишини ишонтиради.
Шоирнинг “Адашганман” ғазали ва шу радифдаги мухаммасида ички кечинмалар маҳорат билан очиб берилган бўлиб, унда ватан ёрқин бўёқларда кўрсатилган.
Хуллас, ўқитувчи ана шу мухтасар маълумотлар орқали Фурқат ижодига экскурсия қилади ва трснинг учун замин ҳозирлайди. Гуруҳларга бўлинган ўқувчилар танланган мавзулари бўйича иш бошлайдилар.
Тренингни ташкил қилишда гуруҳларни қуйидагича муаммолар билан банд қилиш зарурга ўхшайди:
1.    Фурқатнинг ўзбек маърифатчилак адабиётидаги ўрни. Ҳаёт йўли. Ижодининг йўналишлари.
Асос: “Саргузаштнома”. Фурқатнинг шеърий тўпламлари. Хронологик                    жадвал
2.    Фурқат – лирик шоир. Лирик шеърларида маърифатли шахс тимсоли. Шоир маҳорати муаммоси.
Асос: Фурқатнинг шеърий тўпламлари. Шоир ҳақидаги рисола ва мақолалар.
3.   Фурқат – Маърифатпарвар шоир. Соф маърифий шеърларида маърифатли шахс қайғуси.                                             
Асос: Фурқатнинг шеърий тўпламлари. Шоир ижоди ҳақидаги рисола ва мақолалар.

Навбатдаги бисқичда ҳар бир гуруҳдаги ўқувчилар ўз мавзулари бўйича керакли далиллар, мисоллар, аниқ фикрлар, ўз фикрларини тасдиқловчи кўргазмали материлалар, имкони бўлса, аудио-видео техника, мақолалар тайёрлайдилар. Гурухдан бир кишини ҳимоя учун танлайдилар, қолганлари эса ўз фикрларини қўшимча қилишлари мумкин. Ана шу жараёнда Фурқатнинг маърифатга интилишларига кўпроқ урғу бериш керак. Юқорида ўқитувчи томонидан баёнда келтирилган фактларга, шунингдек “Саргузаштнома ”га кўпроқ суяниш зарурлиги ўқитувчи томонидан уқтирилиши лозим. Айни чоғда, Фурқатнинг Тошкентдаги фаолияти, “ТВГ”да ишлаган пайтдаги кўрган-кечирганлари асосида ўқитувчи берган топшириқни ёритсалар мақсадга мувофиқ бўлади.  Шунингдек,Фурқатнинг қайси сабабга кўра Тошкентдан чиқиб кетганлиги, нима учун чет элларда қолиб кетганлигини баҳсу мунозарага айлантирилса, тренингнинг бу босқичи аҳамияти янада ошади.
Шу билан бирга, ўқитувчи бошқа гуруҳларга ҳам тайёргарлик кўришни шу гуруҳ тайёрланаётган вақтга нисбатан белгилаши лозим. Ҳимоя учун сўз берилган вақтда, бошқа гуруҳдагилар пассив тингловчига айланишлари лозим. Фаол тингловчи мақомида ҳимояланаётган гуруҳ аъзоларигина қоладилар.
Тренингнинг 3- 4-босқичида қолган гуруҳлар ўз мавзуси бўйича ҳимоя қилади. Ҳимоялар тугагач, ўқитувчи машғулотнинг кейинги босқичига ўтади. Ҳар бир гуруҳнинг ҳимояси вақтида  ўқитувчи иложи борича уларга халақит бермасликка, ўз фикр-мулоҳазаларини билдирмасликка, савол бермасликка ҳаракат қилади, ҳеч қайси гуруҳга ён босмаган ҳолда мулоқотни бошқаради, гуруҳлар ҳимояси вақтида тартиб сақланишига ва мулоқатни ўтказишга қўйилган талаб, қоидаларни тўлиқ бажаришига эришишга ҳаракат қилади. Бу босқичда, асосан, ҳар учала гуруҳ эркин, мустақил фаолият кўрсатишлари талаб қилинади.
Кўриниб турибдики, Фурқат ижодини ўрганишга бағишланган дарснинг дастлабки соати ўқитувчининг тренингга тайёргарлиги, шоир ҳаёти ва ижоди ҳақидаги маърузаси, ўқувчиларни гуруҳларга ажратиш, уларнинг вазифаларини белгилаш билан ўтади. Гуруҳдошлар биринчи ва иккинчи соат оралиғида ҳимояга тайёргарлик кўрадилар. Демак, иккинчи соат ҳимояга сарф этилади. Учинчи соат тренингнинг бешинчи ва олтинчи босқичлари ҳисобланади.  Бунда гуруҳлар бир-бирларига савол беришни бошлайдилар. Гуруҳлар томонидан бериладиган саволлар улар ҳимояси вақтида айтилган далиллар, мисоллар, фикрларни янада ойдинлаштириш мақсадида шунингдек, оз гуруҳларининг фикрларини янада таъкидлаб, исботлаб, қолганларнинг ҳам шу фикрга қўшилишларини даъват қилиш учун берилиши мумкин. Чунончи:
1-гуруҳ саволлари намунаси:
1. Зокиржон Фурқатнинг болалик даврига хос хусусиятлар нималардан иборат деб ўйлайсиз?
2. Унинг болалигидаги кечмишлари унинг салафлари– Навоий, Бобур, Машраб, Огаҳий болалигидан қайси жиҳатидан фарқ қилади?
3.  Фурқат болалик ва ёшлик йиллари замондошлари Муқимий, Завқий, Аваз Ўтар ўғли ҳаётидан қайси томонлари билан фарқ қилади?
4. Фурқатнинг ҳаёт йўли билан ижоди орасида қандай боғлиқликни кўриш мумкин?
5.  Шоир саёҳатларининг дунёқарашига, дунёқарашининг эса ижодига кўрсатган таъсирлари нимадан иборат?

2-гуруҳ саволлари намунаси:
1. Фурқатнинг лирик шеърларининг мавзу йўналишлари нималардан иборат деб ўйлайсиз?
2. Фурқат шеърларидаги дунёвий ва сўфиёна белгиларнинг манбалари қайсилар?
3. Фурқатнинг лирик шеърлари қаҳрамонини “Маърифатли шахс” дейиш учун қандай тамойилларга таяниш мумкин?
4. Шоир шеърларининг бадиий хусусиятлари асосан, қайси тасвирий-таъсирий белгилар билан ўлчанади?
5. “На бўлди, нигоро”ва “Фасли навбаҳор ўлди” ғазалларидаги таъсирчанлик манбалари ғазалларнинг қайси ўринларида намоён бўлади?

3-гуруҳ саволлари намунаси:
1. Фурқатнинг маърифатчилик адабиёти ривожидаги ўрни қайси шеърлари мисолида белгиланади?
2.  Шоирнинг “Илм хосияти”маснавийсидаги:
Дариғо, Фурқати беилм қолдим,
Ўзимни жаҳл зиндониға солдим,-
мақтаси мутафаккирларнинг қайси ҳикматли сўзларини эслатади?
3.    Фурқат маърифатчилиги сўфийликдаги маърифатга чақиришдан қандай фарқланади?
4.    Фурқатнинг рус илм-фани, маданияти ютуқларига муносабатини қандай изоҳлаш мумкин?
5.    Фурқат ўз маърифий  ғояларини бериш учун қандай мақсадни кўзлаб айнан маснавий шаклини танлаган ва бу орқали шоирнинг бадиий маҳорати қай тариқа намоён бўлади?
Саволларга жавоб берган ўқувчилар эркин ҳолда ўзларининг чиқишлари билан  барчага таъсир кўрсатишга, ўз фикрларини маъқуллашга интилишлари лозим. Ўқитувчи бундай ҳолатда шароит, имконият яратади, бахс-мунозарани самимийлик билан бошқариши керак.
Тренингнинг сўнгги олтинчи босқичида ўқитувчи учала томоннинг ҳам бир-бирларига саволлари, айтадиган фикрлари, маъқуллайдиган сўзлари тугагач, бу фикрларни умумлаштиради ва ўзининг мазкур масала ҳақидаги фикр ва мулоҳазаларини  баён этади ва гуруҳ ўқувчилари томонидан тушган саволларга керакли жавобни беришга ҳаракат қилади.
Машғулот охирида ўқитувчи ҳар иккала гуруҳнинг машғулоти жараёнидаги фаолиятларини таҳлил этиб, уларга миннатдорчилик билдиради ва машғулотни якунлайди.


Фурқатнинг “Келинчак” ғазалини ўрганиш (Б. Абдураҳмонова)

Мактаб адабий таълимида адабий-назарий тушунчалар беришга алоҳида аҳамият берилган. 5-9-синфлар учун чиқарилган адабиёт дарсликларида қирқ олтита  назарий маълумотлар бериш режалаштирилган. Жумладан, 5-синфда ҳадис ҳақида, масал тўғрисида, ривоят ва афсона, шеър ҳақида, рубоий жанри тўғрисида, 6-синф адабиёт дарслигига эса қисса жанри, саргузашт асар, бадиий асар тили ҳақида маълумот бериш киритилган. Адабиёт  дастури талабига кўра ўқувчилар бадиий асар тили ҳақидаги илк маълумотга умумтаълим мактабларининг 6-синфида эга бўладилар. Абдулла Қаҳҳорнинг “Бемор” ҳикояси ўрганилгач, дастур талабига кўра бадиий асар тили тўғрисида тушунча бериш кўзда тутилган. Ўқитувчи болалардаги ана шу билимга таянган ҳолда юқори синфларда ҳам бунга эътибор қаратади. 9-синфда Фурқат  ҳаёти ва ижодини ўрганишга уч соат вақт ажратилган. Ўқитувчи шоир лирикасини ўргатиш жараёнида ғазалларининг тилини ўрганишга алоҳида аҳамият беради.
Дарс аввалида шоир ғазаллари ўқилади, сўнгра, ғазал таҳлилига ўтилади. Таҳлил жараёнида Фурқат шеърлари тилининг ўзига хослиги таъкидланади. Шоирнинг шеърларидаги сўзларнинг ҳозирги ўзбек тилига муносабати тўғрисида гапириб, орадан 150 йил ўтганлиги,  ундаги сўзларнинг айримлари бугунги кун ўқувчиси учун тушунарсиз бўлиб қолгани, баъзилари эса истеъмолдан чиққани ёки фонетик ўзгаришлар орқали бизга қадар етиб келгани тўғрисида маълумот берилади. Бироқ шунга қарамай шоир шеърлари мавзу ва ғоя жиҳатдан пухталиги билан бугунги кунда ҳам ўз мавқеини йўқотмагани айтилади.
9-синф адабиёт дарслигида Фурқатнинг “Тортадур”, “Бормасмиз” радифли ҳамда “Келинчак” ғазаллари ўқиш учун берилган. Шоирнинг “Келинчак” ғазали катта ахлоқий-таълимий аҳамиятга эга бўлиб, унда ўзбек келинчагининг маънавияти ва характер хусусиятлари очиб берилган.
Дарсда “Келинчак” ғазалини ўқитувчи ўзи ифодали ўқиб бергани ёки синфдаги иқтидорли ўқувчилардан бирига ўқитгани маъқул. Дарсни мустаҳкамлаш қисмида ўқилган шеърнинг таҳлили мукаммал бўлиши, уни  ўрганиш учун ғазалдаги сўзларни уч қисмга ажратиш мақсадга мувофиқдир. Ўқувчиларнинг адабиёт дафтарига қуйидаги жадвал чиздирилиб, уни тўлдириш вазифаси топширилади. Хуллас, матн устида ишланади. Ўқитувчи ғазал байтларидаги сўзларни жадвалга жойлаштиришларини топшириқ қилиб беради. Ўқувчилар топшириқни таҳминан қуйидагича бажаришлари мумкин:
Истеъмолдан чиққан сўзлар    Бироз ўзгариш билан қўлланадиган сўзлар    Ҳозир ҳам ҳеч ўзгаришсиз ишлатиладиган сўзлар
Ғоза, арғувон, нуқра.    Тоб, рўймол.    Сурма, ўсма, хино, билакузук.
Матн мазмунини тўла ва аниқ тасаввур этишлари учун дарсликда  берилган  “Ўзбек келинчаги Фурқат тасвирида” деб номланган 5-топшириқни ўқувчилар мустақил бажаришлари учун берилади.
Бунда қуйидаги жадвалнинг ҳар бир хонасини ғазалдаги уларнинг мазмунига мос келадиган тушунча ва номлар билан изоҳлаб, уларни гуруҳлаштириш топшириғи берилади.
Миллий оройиш ашёлари ва зеб-зийнатлар    Ташқи кўриниш ва кийимлари    Маънавияти ва характер хусусияти
Сурма, хино, ўсма, олтин узук, билакузук,  гавҳар    Қора кўз, юзларда тоб, қошлар таранг, заъфароний кўйлак, нозик панжа    Жилвалар билан юрур, таннозу сатанг, паритек силкинур, шўхи-шанг, жафожў
Бу усул ўқувчиларни матнга яқинлаштиради, ғазал мазмунини чуқур англашларига ёрдам беради, матндаги сўзларни гуруҳлаш эса Фурқат асарларининг тилини ўрганишларига хизмат қилади.  Дарсни бундай шаклда ташкил этиш ўқувчиларда мавзуни узоқ вақтга қадар ёдда сақлашларига имкон яратади.


Фурқат поэтикасининг бир қирраси (Барно Хасанова)

Шарқ шеъриятини манзур қилган жиҳатларидан бири уларда поэтик сўзга беназир ҳилқат сифатида қаралиб, уни илоҳийлик даражасида юксакликка кўтарилганлиги, маъно ва шаклларида алоҳида жилваланиш, алоҳида жозибадорликнинг намоён этилгани эканлиги кўп таъкидланган. Зокиржон Фурқат янги ўзбек адабиётининг сўзга чечан шоирларидан бири сифатида, шеърий сўзга меҳру-муҳаббат билан қараб, улар воситасида бир бирдан гўзал, такрорланмас ва таъсирчан тимсоллар тизимини яратган, анъанавий тимсол ва бадиий тасвир воситаларига янгича руҳ, бетакрор жозиба бахш этган. Мумтоз шеърият хазинасидан мустаҳкам ўрин олиб, асрлар оша ўтиб келган поэтик тимсоллар, шеърий санъатлар шоир яшаган даврнинг талаб ва эҳтиёжлари, Фурқатнинг шеърий маҳорати натижасида, бирқадар янгиланиш касб этиб, улар таъсирида хаёлий тасвирлардан ҳаётийлик томон катта силжишлар юз  берганини кузатиш мумкин.
Фурқатнинг “тортадур” радифли ғазали бор. Ҳажман каттагина - 10 байт. Анъанавий услубда яратилган: мураддиф ғазал, вазни - рамали мусаммани маҳзуф. Асосан, дунёвий маъшуқанинг таъриф- тавсифига бағишланган. Сўнгги байтлардагина ошиқ (лирик қаҳрамон) ўзининг мана шундай юксакликда турган маъшуқага қўли етмаслиги, натижада, ҳижрон дардидан бемисл эзилганлигидан шикоятларини беради. Матладаёқ маъшуқанинг кўзларига сурма тортиши, тортганда ҳам бежо тортиши, бунда дунё одамлари (даҳр эли - ошиқлар) орасида ғавғо кўпиши янгича бир талқинда берилади. Иккинчи байтда эса, ана шу маъшуқа – даҳр элини телбалантирган ҳилқатнинг портрети чизилади, тўғрироғи унинг кўзлари васф қилинади:
Қошлари остида гўё икки фаттон кўзлари,
Икки ҳинду баччадурким, ёндашиб ё тортадур.
Матла байтида радиф бўлган сўз жинос (тажнис) сифатида ишлатилиб, икки хил маънога ишорат қилган: сурма суртиш ва ғавғо тортиш (тўпалон чиқариш, жанжал қилиш). Кейинги байтда эса  “тотрмоқ” сўзи “камонни отиш учун ипини ортга чўзмоқ” маъносини бериб, матладаги  тажниснинг учинчи маъносини юзага келтирган. Гап бунда ҳам эмас, чунки бу каби усул анъанавий Навоийда, Бобурда учрайди. XVI асрда Ҳожа “кечадур” радифли ғазал битиб, мазкур сўзни 8 хил маънода қўллаб, ажойиб тажнис яратгани маълум. Ҳамма гап иккинчи байтдаги истиорада. Матлада шиор сўзни маъшуқанинг кўзини таърифлашдан бошлаган. Лекин бу ўринда айнан кўз эмас, балкиқора кўз, яъни маъшуқа асосий тасвир объекти асосий тимсол сифатида эътиборга олинган. Иккинчи байтда маъшуқа кўзлари истиоравий тимсол бўлган. Кўз тавсифи “икки ҳинду бача” – икки ҳинд боласи тимсоллари зиммасига юкланади. “Ҳинд” сўзи бу ўринда икки хил маънода –
айни ҳинд маъноси ва “қора” маъносини беради. Мазкур тимсолни ўз даврида Бобур ҳам ишлатган: “Ўз ерни қўйиб ҳинд сори юзландим...”  Унда ҳам ўз ва кўчма маънода, яъни “жуғрофий ҳудуд” ва “қора” маъносида ишлатилган. Чунки рубоийнинг кейинги мисраси юз қаролиги ҳақида. Бу паралеллик рубоийдаги маънони анчайин кучайтиришга сабаб бўлган. Фурқатдаги “икки ҳинду бача” тимсоли байтда кўз маъносини беришдан ташқари, яширин ташхис вазифасини ўтаган ҳолда, маъшуқанинг кўз қаролигига тўла урғу беряпти. Айни чоғда мумтоз адабиётда маъшуқанинг қошларини ёй(камон)га, киприкларини ўқ(пайкон)га, менгзаш муомалага жуда эрта кирган ташбеҳлардан. Бироқ Фурқат мазкур анъанавий ташбеҳларни бир жонлантириш доирасига олиб киради-ки, натижада маъшуқанинг, кўз, қош, қабоғ, киприклар ҳам ўта назокатли тасвир ичида намоён бўлади. Шу байтдаги “фаттон” сўзини “фитнакор” маъноси билан уйғунлашган “ўзига тортувчи” маъносидаги “мафтункор” сўзи ўрнида тушунмоқ маъқул. Чунки, матладаёқ маъшуқанинг мафтункорлигига урғу бериб ўтилган. Шу ғазалдаги “Кокулингдан бўй олган боғнинг тупроғидур, Боғбон сотмоққа доим мушки соро тортадур” байтини ҳам шоирга хос бир топилма деб санаш мумкин: кокул, мушк, тупроқ ташбеҳларининг таносуби шоирга хос янгилик.
“Кечалар” сўзини радиф қилган бир ғазалида, худди “тортадур” сўзига ўхшатиб, бу сўзни турли маъноларда ишлатган. 7- байтда эса, муболаға ва ташхисни уйғун ҳолда қўллайди, маъшуқанинг соч қаролиги ва шундан юзага келган ҳусн гўзаллигини ғоят таъсирчан ифодалашга эришган:
Йул адошиб кўкда ой ҳоли паришон ўлмасун,
Бир мурувват кўргазу тарқатма гису кечалар
Аввало, маъшуқа гўзаллигидан мутаассир бўлган кўкдаги ой ўз йўлида адашиб қолади. Бу ҳам етмаганидек, маъшуқа тун каби қаро сочлари (гису)ни
Шу қадар ёйиб (паришон қилиб) ташлайдики, соч қоралиги  олдида тун қорлиги ҳеч бўлиб қолади. Кўкдаги ой бу қаролик орасида ўзини тамомила йўқотиб, йўлидан адашади. Бу каби тасвир Фурқат салафлари шеъриятида деярли учрамайди ёки учраса ҳам, анчайин бошқача шаклда келади.
Фурқатнинг “Келинчак” деб шартли номланган Фузулийга тазмин ғазалида  ҳам янгилик сифатида баҳолашга арзигулик сўз-тимсоллар, тасвирий восита вазифасини ўтаган калималар талайгина учрайди. Матладаги анъанавий сўз – тимсоллар доирасида “ғозадин юзларда тоб” ифодасини қўллайди. Бир қарашда, бу ифода у қадар тушунарсиз туюлади. Лекин “ғоза” сўзини “пардоз-андоз” маъносида англашиладиган бўлса, фикр ойдинлашади: маъшуқанинг юзи пардоз-андоз туфайли силлиқлашиб, товланиб, ялтираб кўринади. Иккинчи байтда устига заъфароний  (сариқ, олтин рангда) кўйлак ва арғувоний (қизил, Шарқда қип-қизил гуллайдиган дарахтни “арғувон”дейишган ва бу сўз истиора сифатида илк бор “Қутадғу билиг” да ишлатилган. Фурқат бу ўринда от туркумидаги сўзни – ий қўшимчаси воситасида сифатга айлантириб ҳам оригинал сўз – тимсол яратишга эришган Б. Ҳ.) камзул кийган, рўмолини пешонасига танғиган келинчакни тасвирлайдики, булар ҳам Фурқатгагина хос бўлган янгича тасвирлар саналади. Айниқса, сўзга бошқача маъно юклаш Фурқатда кўп учрайди. Масалан, “танноз”, “сатанг”, каби сўзлар жонли сўзлашув тилида кўпроқ салбий маъноларда ишлатилади. Бироқ, Фурқат, бу сўзларга-да ижобий руҳ беради:
Ғамза бирла ўлтурур, гаҳ жилвалар бирла юрур,
Турфа бир ноз, офарин, пуришва таннозу сатанг.
Шуниси қизиқки, “танноз”, “сатанг”, сингари сўзлар ўзидан олдин ишлатилган “пуришва” сўзи таъсирида тамомила ижобийлик касб этган. Қолаверса, байтдаги бошқа сўзлар ҳам мазкурларнинг “ижобийлашувини” таъмин этган.
Хулоса қилиб айтганда, Фурқат сўзга чечан шоир сифатида ҳар бир шеърида янгича сўз-тимсоллар қўллагани, анъанавий тасвир воситаларига янгича руҳ бағишлагани унинг ардоқли шоир бўлиб етишуви ва эларо катта эътибор топганини таъминлаган, дейишга тўла ҳақлимиз.


Фурқатнинг бир тахмиси ҳақида (Ирмухамeдова Г. )

Тахмис – арабча сўз бўлиб, бeшталик қилиш, бeштага етказиш дeган маънони англатади. Мухаммаснинг бир тури ҳисобланади. Тахмис бандлари ҳам мухаммас сингари бeш мисрадан иборат бўлади. Тахмис бир шоиргагина боғлиқ бўлмай, балки икки шоирнинг мисраларидан ташкил топади: дастлабки уч мисра тахмис ёзаётган шоирга, кeйинги икки мисра эса тахмис ёзилаётган шоир ижодига мансуб бўлади. Тахмисда ҳар иккала шоирнинг бир бандни ташкил этаётган мисралари мазмун ва шакл жиҳатдан ўзаро мос бўлиши талаб этилади. Тахмисни одатда, бирор-бир шоирнинг ғазалига мухаммас дeб таъкидлаб ёзганлар. Ўзбeк мумтоз шeъриятида Мунис, Огаҳий, Амирий, Завқий, Нодира, Увайсий, Муқимий, Фурқатларнинг Навоий, Фузулий, Машраб сингари шоирлар ғазалларига ёзган тахмислари маълум. Тахмис ёзиш шоирдан катта маҳорат талаб этади, чунки тахмис яратувчи шоир ўзидан аввал яшаб ижод қилган шоирларнинг етук ғазалларини ривожлантириб, анъаналарини давом эттирганлар. Тахмиснинг сўнгги бандида шоирлар тахаллуслари эслатиб ўтилади. Фурқатнинг “Кавлама” номли мухаммаси ҳам тахмис асосида яратилгандир.
Фурқатнинг шeърий мeроси жуда ранг-барангдир. У жуда кўп ғазал, мусаддас, мустазод, мухаммас каби ўнлаб шeърий жанрларда ижод қилган. У Қўқонда яшаган пайтида жуда кўп мухаммас ёзади. Фурқатнинг шeърий мeросида тахмис жанрининг ўрни жуда катта. Фурқат асосан Навоий, Фузулий, Машраб ва бошқа қалам аҳллари яратган асарларни катта қизиқиш, ўзгача ҳурмат ва юксак эҳтиром билан ўрганади. Уларнинг асарларида мажозий ишқ, одамийлик, инсондаги барча эзгу фазилатлар Фурқатнинг диққат-эътиборини ўзига тортади ва уларнинг ғазалларига атаб кўплаб мухаммаслар ёзади.
Фурқат Машраб ғазалларига катта қизиқиш билан қараган. Унинг асарларини сeвиб ўқиган. Ўша асарлардан илҳом ва ибрат олган. Фурқатга Машрабнинг қаландарлик йўлини тутганлиги, Аллоҳга ошиқ бўлиб, дeвонага айланганлиги, кўп шаҳарларда бўлганлиги маъқул тушган. Машраб ғазалларида бош мавзу – Аллоҳга бўлган ишқдир. Фурқат Машраб ғазалларидан таъсирланиб, илҳомланиб, унинг ғазалларида баён этилган фикрларни, ғояларни қўллаб-қувватлаб, ушбу “Кавлама” номли тахмисини яратган.
Тахмиснинг ғоявий мазмуни – Аллоҳга бўлган ишқдир. Асар асосан, мажозий ишқ ҳамда ижтимоий, фалсафий, тасавуфий йўналишда яратилган.
Бундан ташқари, шоир асарда камтарлик, сабрлилик, тоза диллилик, одамийлик маърифатли бўлишликни, тўғри йўлдан боришликни илгари суради. Дарҳақиқат асарнинг бош ғўяси Аллоҳга бўлган ишқдир. Шундай экан ушбу мисраларга эътибор қаратайлик:
Ишқ савдоси тушиб бошимга, аҳволим хароб,
Жоним айлар тан аро сиймоб янглиғ изтироб,
Таъна қилма, зоҳидо, кўнглумда ғамлар бeҳисоб,
То кишиға дард тeгмай бўлмади бағри кабоб,
Дилда дардинг бўлмаса дарди саримни кавлама!
Диққат билан эътибор бeрсак, бу банднинг замирини, моҳият эътиборини Аллоҳга бўлган ишқ ташкил этади. Унда шоир Аллоҳга бўлган ишқи туфайли аҳволи хароб бўлганлигини, жони тан ичида сиймоб сингари изтироб чeкаётгани тасвирланган.
Тахмис ааааа, бббба, дддда тарзида қофияланган.
7-банди – Машрабга
7-банди – Фурқатга тeгишли
Тахмис аруз вазнида ёзилган.
Ошиқи дилдодадурман дилбаримни кавлама,
¬–  v  –  –    –  v  –  –    –  v  –  –    –  v  –  –
Ахгар олди ғам ўтида пайкаримни кавлама.
–  v  –  –    –  v  –  –    –  v  –  –    –  v  –  –
Фоилотун   фоилотун   фоилотун   фоилун
Рамали мусаммани маҳзуф
Асарда кўплаб бадиий санъатлар қўлланган.
1-бандга эътибор бeрайлик:
Сайр қилдим баҳру бар хушку таримни кавлама
мисраларидаги баҳру – бар, хушку – тар сўзлари орқали ўзаро зид маънони, яъни таъзод санъатини кўришимиз мумкин.
2-банднинг 4-5-мисраларидаги
Ҳар замонe Лайлидин мeнга китобатлар кeлур
Санки Мажнун бўлмасанг сардафтаримни кавлама!
жумлаларидаги Лайли ва Мажнун сўзлари адабий қаҳрамонни кeлтириш йўли билан таълмих санъати қўлланган.
3-банднинг 2-мисрасидаги
Йўқса мискин на билур шаҳзодаларни ҳолини
Жумласидаги мискин ва шъҳзода сўзлари орқали тазод санъати қўлланган.
3-банднинг 4-мисрасидаги
Хона вайронлар билур афтодаларнинг ҳолини
Мисрасидаги хонавайрон – афтодалар сўзлари бир-бирига мослиги билан таносуб санъатини кўришимиз мумкин.
4-банднинг 2-мисрасига эътибор қилсак:
Жоним айлар тан аро сиймоб янглиғ изтироб
мисрасидаги сиймоб сўзи орқали ташбиҳ санъати қўлланган.
3-банднинг 1-2-мисраларидаги:
Ғамдин озода билур озодаларни ҳолини,
Йўқса мискин на билур шаҳзодаларнинг ҳолини.
мисрасидаги озода орқали истиора, мискин орқали ташбeҳ қўлланган.
5-банднинг 1, 2, 4-мисраларидаги
Нeча кунлар ҳамдам ўзга ваҳшию тайр айладим,
Билмадим бу йўлда шар қилдим ваё хайр айладим,
Ламаконни шаҳрини бир ҳу била сайр айладим.
мисраларидаги ваҳшию тайр сўзи орқали очиқ ўхшатиш, яъни ташбeҳи мутлақ қўлланган.
2-мисрадаги шар ва хайр сўзлари орқали тазод санъатини, 4-мисрадаги Ламакон сўзи орқали шартли ўхшатиш – ташбихи машрут қўлланган.
6-банднинг 3-мисрасидаги
То шариатни тутиб қўйдим тариқатга қадам
жумласидаги тариқат ва шариат сўзлари ўзаро таносубни ҳосил қиляпти.
Хулоса ўрнида шуни айтишимиз лозимки, Фурқат ўзбeк тахмисчилигини ривожлантиришга, яна кўплаб шоирларни тахмис яратишига туртки бўлган ўзбeк драматургидир. Айниқса, шу тахмиси орқали ўзбeк тахмисчилиги ривожланишига катта ҳисса қўшган.


Фурқат ва Ғарибий (Зоҳидова Д.)

Ўзбек адабиёти тарихида Алишер Навоий ва Бобур, Мунис ва Огаҳий, шунингдек, Муқимий ва Фурқат каби ўз адабий мактабларида шогирд-издошларга ижод йўлланмасини берган ёрқин сиймолар кўпдир. Хусусан, ХIХ аср иккинчи ярми ва XX аср бошларида Муқимий ва Фурқатларга издошлик йўлини тутиб, ўз истеъдодлари билан девон соҳиби даражасигача кўтарилган шоирлар анчагинадир. Қўқон адабий муҳитининг вакилларидан бўлган Мулла Умрзоқ Абдували ўғли Ғарибий (Шуҳрат)  (1877-1961) давр адабиётининг шундай намояндаларидандир. Мазкур шоир истиқлол туфайли номи ва ижоди қайта кашф этилган адабий сиймодир.
Бир хил тарихий шароитда яшаб, маслак, савия, истаклари муштарак жиҳатларга эга бўлган ижодкорларда ҳаётий муносабатлар ҳам кўпинча ўхшаш бўлади. Буни бир адабий муҳитнинг вакиллари бўлган   Фурқат ва Ғарибийлар ижоди мисолида ҳам кўришимиз мумкин. Ҳар иккала шоир шеърияти ўртасидаги умумийлик, аввало, улар ижодига хос ғоявий йўналишга тегишли. Уларнинг асарларида  қуйидагилар жиҳатлар уйғун ҳолда акс этган:
-Шарқ мумтоз назмиётининг энг яхши анъаналарини давом эттириб, ривожлантириш;
-ХХ аср бошларидаги миллий уйғониш ва маърифатпарварлик тамойилининг ўзига хос бадиий ифодаси;
-Дунёқарашнинг фалсафий-ахлоқий замини сифатида тасаввуфга суяниш;
-Ватанга муҳаббатни ардоқ ва эътибордаги мавзу сифатида талқин этиш;
Фурқатнинг кичик замондоши бўлган Ғарибий шеърларида ҳам унинг ижодида кузатилгани каби «яхши–ёмон», «оқил–жоҳил», «доно–нодон», «мўътабар–муфлис» каби қарама-қаршиликларни жуфтлаштириш орқали ижтимоий адолатсизликлар очиб ташланади. Унинг
Мўътабар эл ичра бўлмишлар мунофиқрўйлар,
Бўлди кизб аҳли баланд, пастда қолиб ҳақгўйлар.
Бу жаҳон оқиллара мотамсародур доимо,
Аҳмақу нодонлара ҳар соате минг тўйлар. 
каби мисралари Фурқат қалами билан битилган
Чархи кажрафторнинг бир шевасидин доғмен,
Айшни нодон суриб, кулфатни нодон тортадур
байтига мазмунан ҳамоҳангдир.
Ғарибий шеърлари орасида руҳи, йўналишига кўра Фурқатнинг машҳур «Сайдинг қўябер, сайёд» мусаддасига яқин турувчи бир асар бор. У шоир Камийнинг  қумрига мурожаат тарзида ёзилган ғазалига боғланган   мухаммасдир. Унда лирик қаҳрамон қафасдаги қумрига шундай мурожаат этади:
Дегил манго, недин афтодаҳолу нотавон бўлдинг?
Ниҳолин боғидин бўлгон жудо гуллар каби сўлдинг?
Тамасхур бирла ё бир аҳли дард ҳолин кўруб кулдунг?
Қафас зиндонига, бўйнингда ғул, недин асир ўлдинг?
Магар бир журм ила ҳукм ўлди жононингдин, эй қумри.
Чекилди сафҳаи гардунга ашкинг обидин марқум,
Вужудинг изтироб бирла турар, кўнглунг арому бум?
Баёни ҳоли дил эт не сабабдин бўлдуғинг мағмум,
Ки, бир сарви сиҳи қад интизорин чекдуғинг маълум
Синуқ рангинг била бу чашми ҳайронингдин, эй қумри. (Д., 81а)
Келтирилган парчада Ғарибий ва Камийнинг қумрига туйғудош бўлиб, унинг ҳол-аҳволини сўроқлашлари фақат фикр таъсирини орттириш мақсадида қўлланган бир усул эмас. Тўғри, шеърда қумри бадиий тимсол, унга қилинган хитоб лирик қаҳрамон кечинмаларининг ёрқинроқ ифодаси учун восита бўлганини инкор этиб бўлмайди. Лекин шеърнинг таъсирини оширган жиҳат фақат бугина эмас. Унга алоҳида таъсир ва шукуҳ берган нарса лирик қаҳрамоннинг табиатнинг ўзи каби тирик бир хилқати – қумрига нисбатан чуқур меҳр, шафқат, ғамхўрликка эгалиги. Қаҳрамонига шоир қалбидан кўчиб ўтган бу кечинмалар агар унинг ҳаётий муносабатларидан туғилмаганида, шеърда бу қадар самимият таъмин этилмаган бўларди.  Фурқатнинг мусаддасидаги «сайд»га ҳам эрксизлик тимсоли сифатида рамзий маъно жойланган бўлса-да, шоирнинг тутқунлик ва айрилиқ ҳақидаги фикрларини қоралов остида умумлаштиришига бундай озорли ва шафқатсиз вазиятни фақат инсонга эмас, жониворга ҳам раво кўрмаслиги туртки бўлган. Манбашунос олим Н.Жабборов мусаддаснинг ёзилиш тарихи билан боғлиқ далиллар қаторида ўзи аниқлаган бир ҳужжат мазмунини келтиради. Унда айтилишича, Фурқат шеърининг яратилишига ҳинд сайёдининг тузоғига илинган кийик воқеаси сабаб бўлган.  Бу манбада билдирилган фикр «Сайдинг қўябер, сайёд»нинг юзага келиш сабабини қанчалик холис изоҳлайди ёки йўқ, бу бизга номаълум. Лекин Фурқат мусаддасининг ҳам, Ғарибий тахмисининг ҳам яратилишида шафқат ҳисси бутун кенглиги, тўлиқлиги билан туйилгани ҳақиқат. 
Анъаналарга муносабат ва адабий таъсирнинг муҳим кўринишларидан бири мухаммас боғлашдир. Ғарибий  Ҳофиз Шерозий, Навоий, Машраб, Фузулий, Ҳувайдо, Ҳозиқ, Амирий, Нодира, Муқимий каби устоз шоирлар қаторида Фурқатнинг ҳам икки ғазалига тахмис боғлаган. Фурқатнинг тасаввуфий йўналишдаги «бўлурму» радифли ғазалига боғланган мухаммасда  ғоявий-бадиий яхлитлик сақлаб қолинган бўлиб, унда устоз ижодкорнинг анъаналари Ғарибий қаламида муносиб давом эттирилган:
Юз ўгуриб жаҳондин, хўбларга ўзни қотмай,
Сар побарахна йиллар комилга хизмат этмай,
Санги қаноат ила нафс гарданин ушотмай,
Етмиш икки маротиб бу йўлда ўзни сотмай,
Ишқини Боязиддек даъво қилиб бўлурму?
Тийғи ҳавойи бирла жисмингни қилма ранжур,
То тонумай ўзингни, эй бандадур ишинг ғўр,
Лоф урма сирри ишқдин, кўнглингда минг ҳавасдур,
Чилтан шаробин ичмай, бош ўйнамай чу Мансур,
Дор узра деб «анал-ҳақ», ғавғо қилиб бўлурму?
Дунёи бевафонинг ҳавосидин кечинглар,
Ағёрдин юмуб кўз, хақ сорига кочинглар,
Дил мазраъига тоат тухмин, аё сочинглар,
Ғофилни суҳбатидин жон борича қочинглар,
Дўзах аро, чунончи, маъво қилиб бўлурму?
Фурқат таъсирининг бадиий ифодаси сифатида яратилган Ғарибий  шеърларидан бири «Таманнои саёҳат» деб номланади. У Фурқатнинг «Истар кўнгул» мухаммасига ўхшатма тарзида битган. Ғазал Фурқат мухаммаси каби фасли баҳорда табиат ўзалликларига ошуфталик истаган кўнгул ҳақида. Ғарибий ғазали Фурқат шеъридан жанр эътибори билан фарқланса-да, радиф, қофия, вазн жиҳатлари билан унга монанд. Бадиий тасвир усуллари ҳам мухаммасникига ҳамоҳанг:
Ғуссадин ўн икки ой фасли баҳор истар кўнгул,
Ҳар тарафда сабза бирла лолазор истар кўнгул.
Моҳи мазкурдин бир ой ихрож этиб, вақти қимиз
Улфати соз ила кабки кўҳсор истар кўнгул.
Бўлса содиқ маҳраме дил сирридин огаҳ агар,
Дафъи савдолар учун сайри мазор истар кўнгул.
Ғарибий ғазалининг  якунловчи байтлари Фурқатнинг сўнгги
Мунча қилгон орзулардин муяссар бўлмаса,
Фурқатий узлат учун бир кунжи ғор истар кўнгул, –
мисраларидан мазмунан батамом янгичадир. Зеро,  тахмис ёки назира ёзишда мавзу йўналишини сақлаган ҳолда  унинг доирасини янги ғоялар билан бойитиш маҳорат белгиси ҳисобланади. Ғарибий ғазалининг охирги байтлари кўнгилда туғилган истакларнинг сабабини изоҳлайди: ўз диёридаги саргашталик туфайли шоир ўзга маъво ҳақидаги орзуларга берилган эди. Лекин шунга қарамай, унинг учун она юрт ишқи ҳар қандай истак-хоҳишлардан устун. Шунинг учун кўнгил қаерда бўлмасин, ватанга қараб талпинади:
Турфа саргашта бўлубман ўз диёримда нетай,
Кеча-кундуз булъажаб ўзга диёр истар кўнгул.
Бош олиб кетсам, Ғарибий, ҳар қаён ҳижрат қилиб,
Гоҳ-гоҳ «ҳуббул-ватан» деб Ёрмазор истар кўнгул  (Д., 56а).
Айтиш керакки, бу шунчаки шоирона таъбир эмас, балки кўп йилларини сафарларда  кечириб, ватандан ташқарида унинг ҳақиқий қадрини англаб етиш баробарида иймони чиниққан Ғарибийнинг чин иқрори эди.
Намуналари кўриб ўтилган шеърлар мисолида Ғарибийнинг Фурқатдек устоз сўз санъаткоридан мазмунни бой ва теран мундарижада, инсоний ҳиссиётларни нозик ва жозиб шаклларда бериш каби муҳим жиҳатларидан ўрганганлигини кузатиш мумкин.
Қуйида Ғарибий(Шуҳрат)нинг Фурқатнинг машҳур “Сурмадин кўзлар қаро” деб бошланувчи ғазалига боғланган мухаммаси илк марта ўқувчилар эътиборига ҳавола этилмоқда.



ФУРҚАТ ҒАЗАЛИГА ШУҲРАТ МУХАММАСИ

Бир париваш қоматин кўргач, бўлубман ҳангу манг,
Лол ақлим, ҳуш учуб, таҳсинида бошлар гаранг,
Шарҳ қилсам васфидин, аҳбоблар, манга қаранг:
Сурмадин кўзлар қаро, қўллар ҳинодин лоларанг,
Ғозадин юзларда тобу вўсмадин қошлар таранг.

Билмадим, ким? Насли одам ё фаришта ёки ҳур,
Турфаким, бошдин аёғи дилрабонинг ғарқи нур,
Қомати ул шўхшангнинг мунча ҳам зебандадур,
Заъфароний кўйлак узра арғавоний камзуҳур,
Рўймол оғушидан пешонанинг аҳволи танг.

Боғи ҳусн ичра киши кўргон эмас мундоғ ниҳол,
Қаддидин сарве хижолат, кўз қаросидин ғазол,
Лола бағрин доғ этиб лаб ости, ораз узра хол,
Бори нозук панжалар олтин узукдин зеби нол,
Қўл биларзукдин музайян, нуқрадин оғизда чанг.

Топса жон, не тонг, ўлук, қилса такаллум, нўшханд,
Ҳури жаннат ҳуснининг олдида эрмасдур писанд,
Зебу оройиш юзида, деса бўлмас чуну чанд,
Гавҳар осқон ҳалқалар сийми баногўшида банд,
Кўринур зулфи тунида субҳи содиқдек аранг.

Нимнигаҳ бирла неча ошиқни бетийғ ўлдурур,
Ноз бирла йиғлатиб, лутфи-ла гоҳи кулдурур,
Ўт солиб оламга юздин гоҳ, яксар куйдурур,
Ғамза бирла ўлтурур, гаҳ жилвалар бирла юрур,
Турфа бир нозофарин, пуришва, таннозу сатанг.

Кимга дерман ҳасратимни ул ситамгар дастидин,
Бош олиб кетмоққа йўл топмай баланду пастидин,
Жон берурдин ўзга чора йўқки дабби шастидин,
Йўқ қутулмоғлиқ манго ул офати жон қасдидин,
Қасдима қошлар камон, пайваста мижгонлар хаданг.

Соқиё, махмурман, таъхирсиз бергил аёғ,
Кўз боқардин, қўл тутар, рафтордин қолди аёғ,
Нўш этай то ўзни билмай, қуртулай ғамдин бу чоғ,
Ул париваш ишқидин гаҳ телбадурман, гоҳи соғ,
Чунки бордур ўртамизда гоҳи сулҳу гоҳ жанг.

Зулму бедодеки, Шуҳрат, манга бадхў айлади,
Қилгонин ул рахнагарнинг қайси ҳинду айлади,
Лутфи хўбин борҳо бадмеҳр ҳар сў айлади,
Жаврларким, Фурқат, ул шўхи жафожў айлади,
Мунча бедоду ситам қилмас мусулмонга фаранг.



Фурқат шеъриятида харобот аҳли талқини (И. Маннопов)

Ўрта Осиёда турли тариқатлар ва тасаввуфий оқимлар вужудга келиб, уларнинг мамлакат ижтимоий-сиёсий, маданий ва маънавий ҳаётига сезиларли таъсир қилганлиги маълум. Яссавия, кубравия, нақшбандия, қодирия сингари йирик тариқатлар бунга мисол бўла олади. Лекин шундай оқим ва тоифалар борки, ҳали тўла ўрганилган деб бўлмайди. Шундай оқимлардан бири хароботийлар ҳисобланади.
Шоир нима сабабдан хаработийлар мавзусига қўл урган? Фикримизча, у Янги Марғилонда савдо ишлари билан шуғулланиб юрганда, бу тоифа вакиллари билан танишган, улар билан ҳамсуҳбат бўлган. Фурқатнинг “Уч хароботий” деб номланган шеъри мазмунига қараганда ўша даврда хароботийлар тоифаси мавжуд бўлган (Бу жамоанинг энг сўнгги йирик вакили Махсимдада исми билан танилган шахс бўлиб, у зот Марғилонда яшаб, 2008 йилнинг декабрь ойида вафот этди).
Шеър таржеъбанд ва мусаддас жанрларининг шакли ва хусусиятларини ўзида мужассам этган. Шеърда олти мисрали бандларнинг сони ўн бешта бўлиб, жами тўқсон мисрани ташкил этади. Ҳар уч банд (жами ўн саккиз мисра) ўзаро қофияланган. Шеър шаклининг шу хусусияти таржеъбанд жанри талабларига мос келади. Ҳар бир банднинг бешинчи ва олтинчи мисралари бутун шеър давомида айнан такрорланиб келиши эса мусаддас жанри талабларига мос тушади. Шунинг учун бу шеърни шартли равишда таржеъбанд-мусаддас деб аташимиз керак бўлади.
Бу асар харобот аҳлининг феъл атвори, руҳий ҳолати, турмуш тарзи, қарашлари ҳақида тасаввур бера олади. Шеър мазмунини тўғри ёритиш учун тасаввуфий оқимлардан бири бўлган хаработийлар ҳақида ҳеч бўлмаганда тасаввур ҳосил қилиш керак бўлади. 
Алишер Навоий ўзининг “Маҳбуб ул-қулуб” асарида ўз замонасининг ўттиз тўққиз тоифаси ҳақида маълумот беради. У яшаган даврда бу тоифа сезиларли даражада танилган бўлса керакки, “харобот аҳли”га ҳам ўз муносабатини билдириб ўтади. Уларни “бошида май ҳаваси” дея доимо маст ҳолатда бўлишлари ҳақида хабар беради. Дастлаб ўқувчида бу тоифа ҳақида салбий тасаввур ҳосил бўлади. Лекин Алишер Навоий уларни “нафслари тупроқ”, “ҳимматлари осмон”, “замоннинг яхши ямони билан иши йўқ” дея таъриф берар экан, “замон зўравонларининг зулмидан шундай кун кечиришга ҳақли бўлса, Ҳақнинг авф ва марҳаматига лойиқдир”, - деб уларни оқлашга ҳаракат қилади. Бу тоифага юқори баҳо беради: “Ринд ва гадолар етишган давлат ва саодатга шоҳлар ҳам ҳасрат билан қарайдилар” .
Ҳаробот аҳли таърифидан сўнг, рубоий келтирилган бўлиб, унда риндларнинг дунё ва охиратга майли йўқлиги, Ҳақ раҳмати умидидан тун-кун маст эканликлари, фирибгар зоҳиддан афзал эканликлари мазмуни ифодаланган. Асарнинг аҳамияти шундаки, муаллиф нигоҳида ўқувчи ринд ва харобот аҳли ҳақида тасаввур ҳосил қилади. Уларнинг илоҳий ҳусн шайдоси, илоҳий ишқ талабгори бўлган ошиқларнинг ўзига хос бир тоифаси эканлиги аён бўлади.
Зокиржон Фурқат қаламига мансуб “Уч хароботий” шеърининг биринчи бандидаёқ хароботийлар тилидан уларнинг руҳий ҳолати аниқ ифодаланган:
Уч хароботий эрурмиз сокини майхонамиз,
Хум бошидан чарх уруб, монанди парвонамиз,
Маст ўлубмиз жўшиши майдин ажаб девонамиз,
Ҳолимиз дунё ғамидин, фориғи кошонамиз,
Ёр бизнинг ёримиз, жонон бизнинг жононимиз,
Ушбу даврон бирла ўтсак, йўқ эрур армонимиз.
Шеърнинг ҳажми анча катта бўлиб, уни тўлиқ шарҳини бир мақолада қамраб олиш қийин. Кейинги бандлар воқеабанд характерга эга. Уч хароботий шеърда “ёр”, “махваши хушхўда”, “шўхи ширингўда”, “пари” дея ҳурмат ва эҳтиром ила тилга олинган зотнинг зиёратига боришади. У зотнинг хаста ҳамда уйқуда эканлиги маълум бўлади. Унинг ҳузурида табибни кўрган шеър қаҳрамони ранжийди:
На учун келдинг ҳаримиға, аё нодон табиб?
Бизлара ағёрдурсан, бедарак, афғон табиб...
Шеър қаҳрамони табибга хитоб қилар экан, “ёр”нинг дардига дорилар дармон бўлолмаслигини айтиб, уни бу амалдан қайтаришга ундайди. Шеър мазмунидан хастанинг илоҳий ишқ дардига мубтало бўлганлиги, табиб бу дардни даволашга ожиз эканлиги аён бўлади. Шунингдек, уйқудаги “ёр”нинг юзи  “ҳасрат ва қайғули”, тани “заъф ва фарсуда” эканлиги ҳақидаги тасвирлардан ошиқ хароботий образи намоён бўлади.
Ривоятларга кўра, риндларнинг энг кўзга кўринган намояндаси Умар Хайём бўлган. Хароботийлар ўз дуоларида Фаробий, Умар Хайём сингари тарихий шахсларнинг исмларини ҳазрати пайғамбар (с.а.в.)нинг исмларидан сўнг албатта тилга оладилар. Хароботийлар ҳақида алоҳида китоб ёзилмаганлигининг сабаби, бу тоифанинг анча мураккаб феъл-атворга эга эканлигида. Ринд ва Аллоҳнинг ўртасидаги Сирдан ҳеч ким хабардор бўла олмас экан. Уларнинг май ичишлари шариат ҳукмига зид бўлганлиги учун мусулмон шарқида анча тўсқинликка учраганлиги, ғанимлари бисёр бўлганлиги аниқ. Бу шоир Фурқат яшаган даврга ҳам тегишли. Шеър қаҳрамони хароботий ошиқнинг уйқуси рақиб тўда ва жинслар туфайлидир, деган риторик савол билан мурожаат этади:
Уч мукаддар кўйиға бордук рақиблар тўдадур,
Ё сабаб жинслардин ул пари уйқудадир?
Харобот аҳлининг бир хислати маломатийларга ўхшаб кетади. Маълумки, маломатийлар ўз нуқсон ва камчиликларини халқ ичида яширмаганлар. Шу орқали иккиюзламачилик, мунофиқлик иллатларидан қутулишга ҳаракат қилганлар. Ринд ва харобот аҳли эса ўзларини ниҳоятда хор-зор тутганлар. Ўзга кимсаларнинг ҳазар қилишларини, бошларига бало ёғилишини хурсандчилик билан кутиб олганлар. Бу жуда қизиқ психологик ҳолат. Ринд ва харобот аҳлининг мана шу руҳий ҳолати шоир тахаллуси қўлланган мисрада акс этган:
Бошидин турғил нари, беҳуда, беъмани табиб,
Фурқатийдин қил ҳазар, албатта, эй жўгий, табиб...
Шеърдан кўриниб турганидек, Зокиржон Фурқат дунёқарашига харобот аҳлининг феъл-атвори, ишқий ва жунун ҳолати катта таъсир қилган. Бўлмаса, шеър қаҳрамони – хароботийнинг руҳий ҳолатини бунчалик таъсирли ифодаламаган, уларга бағишлаб шеър ёзмаган бўлар эди. Шунингдек, ўзбек мумтоз шеъриятида ошиқнинг ҳолати харобот аҳлига муқояса этилса ҳам,  харобот аҳлига бағишланган шеърий асарнинг ёзилиши ноёб ҳодиса саналади.


ФУРҚАТ АСАРЛАРИ ТИЛИДА ҚЎЛЛАНГАН РАНГ БИЛДИРУВЧИ СЎЗЛАР СЕМАНТИКАСИ (И.П.Пўлатов )

Фурқат асарлари тилида ранг билдирувчи сўзлар кўп учрайди. Улар маълум бир юк ташийди. Масалан, “қора” сўзи бир неча матнларда қўлланган. Бир матнда “қора” сўзи “куйган, қора қон” маъносини ифодалайди:
Кеча-кечадур ҳар эрта, кўзум ашкидин ювиб юз,
Жигарим эзиб қилурмен қора қон ила ғарора. (44-бет).
Иккинчи бир матнда ошиқ маъшуқаси олдида маълум бир айб иш қилиб юзи қорайганлигини ифодалайди:
Агар ўзгани юзига назар айласам кўз очиб,
Бу орада ҳақ тонуқдур, келу қил юзимни қора. (44-бет).
Учинчи бир матнда “қора” сўзи сурма рангини ифодалайди. Бу ранг билан ёрнинг наргис кўзлари янада ёрқинроқ кўринади:
Чекиб сурма қаро наргислариға айлади оро,
Мени ўлдурди охир ғоза бирла юзға хол айлаб. (51-бет).
Тўртинчи бир матнда “қора” сўзи сурмадан ранг олиб, қорайган кўзга ишора қилади:
Сурмадин кўзлар қаро, қўллар хинодин лоларанг,
Ғозадин юзларда тобу ўсмадин қошлар таранг. (55-бет).
“Келинчак” тазминидан олинган бу байтнинг биринчи мисраси Фузулий қаламига мансуб. (Фузулий. Девон. 206-бет).
“Қора” маъносида форс тилидан олинган “сияҳ” сўзи ҳам ишлатилган. Бунда ҳам рақибнинг ўз айби билан юзи қора бўлиши маъноси ифодаланган:
Кўкка оҳим еткуриб тонг отқуча мен йиғладим,
Ул рақиби рўсияҳ сен бирла ёр ўлган кеча. (34-бет).
“Сариғ” сўзи ҳижрон азобида юзи сарғайган ошиқ таърифида қўлланган:
Итларингдек боргоҳинг остонида мудом
Кеча-кундуз сорғориб йиғлаб ётай токайгача? (40-бет).
Яна бир матнда “заъфароний” сўзи “сариқ” маъносида, “арғувоний” сўзи “қизил” маъносида қўлланиб, ёрнинг портрети чизилади:
Заъфароний кўйлак узра арғувоний камзиҳул
Рўймол оғушидин пешонани аҳволи танг. (55-бет).
Фурқат “гулранг” сўзини “қизил” сифати ўрнида қўллаб, боданинг рангини ифодалайди:
Эл гумон айларки: нўшим бодаи гулранг эрур,
Йўқ лабинг ёдида тўлмиш қон ила жомим менинг. (62-бет). Бу матнда ташбеҳ санъати қўлланган. Ошиқнинг қўлидаги қизил май қон билан тўлган жомга қиёс қилинади.
Бошқа бир матнда “қизил” сифати ўрнида “гулгун” сўзи қўлланиб, бу ҳам майнинг рангини ифодалайди:
Бодаи гулгун тўкулмиш мастлиғингдин базм аро,
Ё менинг қоним эрур улким тутубдур  доманинг.(65-бет).
Ошиқ маъшуқага қарата сен ичаётган май менинг қоним бўлиб, бу қон этагингдан тутқусидир дейди.
Фурқат асарлари тилида араб тилидан ўзлашган сифатлар ҳам учрайди:
Ахзар – яшил, кўк.
Аҳмар – қизил.
Зафарон – сариқ.
Кофур – оқ.
Мутарро – тоза, тиниқ, ялтироқ.
Хуллас, Фурқат асарлари матнини лингвопоэтик тадқиқ этиш фурқатшуносликнинг янги соҳаси бўла олади.
Манба: Фурқат, 2-томлик. Танланган асарлар. 1-том. Тошкент. Ўзбекистон давлат бадиий адабиёт нашриёти, 1959.



Фурқатнинг Қашғарда нашр этилган шеърий тўплами ҳақида (И.Бекмуродов )

Ўзбек мумтоз лирикасининг улкан намоёндаси, ўз асрининг лирик шеърият ижодкорлари орасида санъаткорлиги билан тенгсиз бўлиб турган шоир Зокиржон Ҳолмуҳаммад ўғли Фурқат таваллудининг 150 йиллик юбилейини нишонлар эканмиз, унинг лирик шеърларини завқ-шавқ билан қайта-қайта ўқишдан роҳатланамиз. Чунки унинг лирикаси инсон ҳис-туйғуларини кучли завқлантирадиган адабий-бадиий  санъатларга жуда бой. Шундай бўлишига қарамай Фурқатнинг лирик мероси нисбатан кам нашр қилинган. 50 йил муқаддам мархум устоз, профессор Холид Расул томонидан нашр этилган 2 томлик танланган асарларидан кейин қайта нашр қилингани йўқ. Шарқ шеъриятининг жони ҳисобланган рамз, ташбиҳ истиора каби шарқ шеъриятига ҳос лафзий санъатлар шу даражада кўпки, шоирнинг руҳий-маънавий, ҳаёлий дунёсининг кенглигига тан бермай иложи йўқ.  Фурқат умрининг сўнгги энг сермаҳсул 16 йили ўтган Хитой Халқ Республикасининг Қашқар автоном ўлкасидаги Ёркент шаҳридир. Шоир Қашқардаги Русия Мусулмон идорасида котиб бўлиб хизмат қилади. Дўсти Тошболтуга ёзган шеърий мактубида Раънохон исмли аёлга  ўйлангани, худо уларга Нозимжон ва Хакимжон исмли фарзандлар берганини, улардан кўнгил узиб Ватанга  қайтиш қийинлигини ёзадики, бу унинг умри охиригача Ўзбекистондан алоқасини узмаганлигини кўрсатади. Шу жумладан “Туркистон вилоятининг газети”га ва дўстларига  мунтазам равишда мақола ва шеърларини жўнатиб тургани ҳам фикримизни тасдиқлайди.
Менинг қўлимда 1989 йили Хитой халқ Республикасининг Қашқар уйғур нашриётида Неъматилла Убайдулло хожи ва Файзуллажон  Исҳоқ хожилар томонидан нашрга тайёрланган “Фурқат танланган шеърлари” китоби турибди. Мазкур китоб араб ёзувига асосланган уйғур графикасида нашр этилган. Матн уйғур ёзуви орфографик қоидалари асосида тайёрланган бўлса-да. Нашрга тайёрловчиларнинг  маҳорати туфайли ўзбек тилининг орфоэпик хусусиятлари сақлаб қолинган.
Китобнинг бош қисмида каттагина кириш сўзи берилган. Унда шоирнинг таржимаи ҳолига атрофлича тўхталинган.
Нашрга тайёрловчиларнинг ёзган маълумотига қараганда шоир Фурқат Қашғарда уйғур халқининг ўзбек халқига бўлган меҳр-оқибатини жуда ошириб юборган. Уни  ёшу-қари бирдай хурмат қилган.
Сўз бошида ёзилишича инсон руҳияти ва танасининг табиби-шоир Зокиржон Ҳолмуҳаммад ўғли Фурқат  “1859 йили 3-ойнинг, 1-куни Фарғона водийсини Қўқон шаҳрининг ғишт кўприк гузаридаги эски бешариқ маҳалласида ушшоқ тижоратчи ойласида туғилган. Зокиржоннинг дадаси Ҳолмуҳаммад замонасининг лойиқ илм суяр маърифатчи кишиси  бўлган. Зокиржон Қўқоннинг хусусий  мактабларида савод чиқарган. 1870- йили “Моҳлар Ойим” мадрасасига кириб илм  таҳсил қилади,”- деб ёзади.
Сўз боши муаллифлари шоир Фурқат Ёркентда ёзган ҳамма асарларини ҳам савдогарлар орқали доимий равишда Тошкентга, “Туркистон вилоятининг  газети” тахририятига, Тошболту сингари дўстларига жўнатиб улгура олмаганини. Унинг кўпгина шеърилари сиёҳи қуримай, Ёркентликлар тилига тушиб кетганини чуқур хурмат билан таъкидлайдилар. Унинг учдан-икки қисмигина қолганини таҳминлайдилар.
“Шу нуқта мисолида қайт қилиш зарурки, -деб ёзади сўз боши муаллифлари, - ўзбек адабиёти кўп миллатли Шингжонг адабий тарихини бир аср илгарилаб кетишига сабабчи бўлди”.
Фурқат ҳаётининг охирги йилларида Ёркентда яратган асарларини тўплаб икки жилдлик девон тузишга киришган. Унинг биринчи жилдига “Дебочаи аввал” деб ном қўйилиб, унга ғазал ва мусамматларини  киргизмоқчи бўлганини, иккинчиси “Дебочаи сони” бўлишлигини хисобга олиб асарларига  тартиб бера бошлаганини, афсуски бу эзгу мақсадини шоир амалга ошира олмаганини. У 1909 йилнинг 9-ойида бўғуз оғриғи” касали билан вафот этганини, унинг жасади Ёркентдаги ўзбеклар қабристонига қўйилганини ёзадилар.
Мазкур тўпламга, -деб ёзади, сўз боши муаллифлари шоирнинг қўл ёзма асарларидан “Баёзлар”, “Тухфат ул - обидин”, “Арғумони Хислат”, “Баёзи Муҳалла”, “Баёзи гулшани ашъор”, “Баёзи Дилкаш”, “Девони Қори” сингари Ёркентда сақланаётган қўлёзма ва тош босма баёзлардан шоирнинг асарларини териб олиб киритдик.
Уйғур ёзувида нашр этилган мазкур тўпламга  шоир Фурқатнинг 196 та ғазали, 17 та муҳаммаси, 3 та маснавийси, 4 та мактуби, 1 та достони, 3 та мусаддаси, 1 та таржибанди, 1та мустазоди, 1 та қасидаси ва бу асарларнинг ҳар бирига алоҳида-алоҳида изоҳлар берилган.
Лекин тўпламдан шоирнинг Тошкентда ёзган “Виставка хусусида”, “Тошкент шаҳридаги виставка хусусида”, “Акт мажлиси хусусида”, “Тошкент шаҳрида бўлғон нағма базми хусусида”, “Рус аскарлари таърифида”, “Суворов ҳақида”, “Юнон мулкида бир афсона” каби қатор маснавий ва қасидалари ўрин олмаганлигини нашрга тайёрловчиларнинг         “... қўлимиздаги манбаалардан фойдаландик”, жумласи изоҳлаб турибди.
Тўпламга киритилган асарларни мархум устоз Холид Расул томонидан тузилган икки жилдлик Фурқат “Танлаган асарлари” билан таққослаганимизда  анчагина ғазаллар жумладан – “Берди жаҳонларға сафо”, “Андалиби хуш наво”, “Бу замона жабрўсида вафо” сингари ғазаллар ўзбекча нашрда йўқ”.
Хуллас, биз шоир Фурқат шеъриятининг муҳлислари қардош уйғур наширларига чуқур самимият билан миннатдорчилик билдирамиз. Ўйлаймизки Фурқат асарларининг янги нашрида, уйғурча нашрдаги биз учун янги ҳисобланган асарларни ҳам қўшиб мукаммал асарлар тўпламини яратадилар деган умидда қоламиз.

 

Шу ўринда ҳамшаҳарим шоир Фурқатнинг бу уйғурча (дурдона) тўпламини ҳамда олти китобдан иборат уйғур фольклори материалларини келтириб берган дўстим ХХР Синьцзян пахтачилик институти директори, профессор, тадбиркор Чжу Вен Цзин (Ясин)га ўз самимий миннатдорчилигимни билдираман


ИЖОДКОРНИНГ ЭСТЕТИК ЭЪТИҚОДИ (Й. Солижонов)

Бадиий адабиётда ўз ўрни ва овозига эга санъаткорлардан ҳар бирининг яшаш  ҳамда ижод қилишдан кўзлаган асосий мақсади бўлади. Ана  шу мақсад ижодкорнинг шахсий ҳаётида ҳам, бадиий асарларида ҳам яққол акс этади. Ижодкорнинг эстетик эътиқоди деб аталувчи бу таълимот қадим Юнон, Шарқ ва Ғарб файласуфлари Аристотел, Фаробий, Гегель кабилар томонидан чуқур ишланган. Санъаткорнинг эстетик   қарашлари   шаклланиб, ривожланиб, унинг шахсий услубини белгиловчи муҳим омилга айланади. Кўп асрлик тарих ва бой меросга эга бўлган  ўзбек адабиётида ҳам ўзининг  мустаҳкам эстетик эътиқодини, шахсий “мен”ини намоён қила олган ижодкорлар талайгина.
Ана шундай санъаткорлардан бири “Авлиё десак, авлиёларнинг авлиёси, мутафаккир десак, мутафаккирларнинг мутафаккири, шоир десак, шоирларнинг султони”   бўлмиш Алишер Навоийдир. Инсон сифатида ҳам, ижодкор сифатида ҳам  Навоийнинг феъл-атвори, табиати, кўнгли ниҳоятда  нозик бўлганлигини замондошлари ва олимлар томонидан кўп бора таъкидланган. Ана шундай назокатли кўнгил соҳиби ғазалларидан бирида:
Мени мен истаган ўз суҳбатига аржуманд этмас,
Мени истар кишининг суҳбатин кўнглим писанд этмас.
деб ёзадики, бу хитоб ўқувчига шоирнинг ўзини катта олиши, унча-мунча одамларни менсимаслиги бўлиб туйилиши табиий. Аслида эса бу Навоийнинг яшашдан кутган бош мақсадини англатади. Шоир бутун умри давомида яхшиларга интилиб яшади, ўзидан улуғроқ, билимдонроқ инсонлар суҳбатидан баҳраманд бўлишга интилди. Ана шу эстетик мақсадига қатъий      амал қилган шоир буюклик чўққисига  кўтарилди.
Ростгўйлик, қатъийлик ва бўйсунмасликни ўз ҳаёти ва ижодининг бош шиорига айлантириб, унга умрининг охиригача амал қилган шоирлардан бири Фурқатдир. Маълумки, Фурқат жуда  ёшлигидан “Алишер Навоийнинг ўзбек тилидаги  девонларини мутолаа қилиб, унинг рангин ижод гулдастасидан” кўп баҳра олди. Тўққиз ёшида ҳазрат тушида аён бўлиб, ёш Зокиржоннинг  “қўлига қалам ва қоғоз” тутқазиб, шеър ёзишга фотиҳа беради.  Демак, Фурқат ўз ижодининг бадиий-эстетик тамойилларини       белгилашда устози  Навоийдан ўрнак олган.
Академик А.Қаюмовнинг ёзишича, Фурқат ҳам  ғоятда “нозик табиатли, покиза вужуд, камтарин, ҳеч кимга зарари тегмайдиган, ҳамиша кишиларга ғамхўр ва меҳрибон” киши  бўлган (кўрсатилган манбаа. 181-бет). Ана шу фазилатларига  кўра бошқаларнинг озгина ножўя ҳаракати, сал аччиқ муомаласи, айниқса бўлмағур иғво, туҳмат, миш-мишлар кўнглига оғир ботган. Ранжиган дил изҳорини  ошкора айтган, рақибларини ўз вақтида мулзам қилган. Шу доисдан у 14-16 ёшларидан бошлаб ҳеч қаерга сиғмай қолган. Гоҳ Эски Марғилон, гоҳ Янги Марғилон, Қўқон, Хўжанд шаҳарларида яшади. Кейин Тошкентга келди. Икки йилдан сўнг бу ердан ҳам бадарға қилиниб, чет элга чиқиб кетди.
Шоир Фурқатнинг бундай сарсон-саргардонлиги, ўз юртига сиғмай қолишининг сабабларини унинг характеридаги бўйсунмаслик, исёнкорлик, ростгўйлик, қатъиятлилик, ўз Ватани ва   халқи тақдири  ҳамда дарди  ҳақида астойдил қайғурганлигидан излаш ўринлидир. Шахсий ҳаётидаги принципиал қарашлар шоирнинг ижодий эстетик эътиқодига айланди. Бу жиҳатдан Фурқатнинг “Биз истиғно эли  қичқирмаган маъвога бормасмиз” мисраси билан бошланувчи ғазали ибратлидир.
Ушбу ғазалда шоир Фурқатнинг худди устози Навоий сингари кўнгил нозиклиги, табиатидаги бўйсунмаслик, исёнкорлик белгилари, ор-номус ва одамийлик қадрини ҳамма нарсадан баланд тутиш, хуллас, шахс ва шоир   сифатида ҳаётда яшаш ҳамда ижод  қилишдан асосий мақсади  очиқ-ойдин ифодаланган. Шу билан бирга, шоир бу “ғазалида ўзи мансуб бўлган адабий доирадаги ижодкорларнинг руҳий ва маънавий дунёсини  (ҳам) тасвирлаган. Бу мўътабар зотларнинг интилишлари ҳамиша беғараз ва пок, олийжаноб ва юксак эди. Шунинг учун  ҳам тамаъ ва ғараз улар учун  бутунлай ёт” бўлган.
7 байт (14 мисра)дан иборат бу  ғазал сиртдан қараганда  шахснинг манманлиги, кибру ҳавоси, ўзгаларни менсимаслик кайфиятини ифодалаётгандек таассурот туғдиради. Аммо  ғазалнинг мазмун-моҳиятига чуқурроқ кириб борилса, бутунлай  бошқача манзара ҳосил бўлади. Чунки ғазалнинг бирон сатрида  ҳам  “мен” деган ибора учрамайди. Шоир лирик қаҳрамон  “биз” деб кўпчилик номидан фикр юритади. Кўплик  маъносини англатувчи “биз” олмошини “эл” сўзи янада бойитади. “Биз – истиғно эли”, “Биз эллар  - фақр элимиз” иборалари уларнинг уюшган,  маълум мақсад сари интилувчи жамоа эканлигига ишора қилади. Ғазал таҳлилига киришишдан аввал унинг тўлиқ матнини келтирайлик:

Биз, истиғно  эли, қичқирмаган маъвога бормасмиз,
Агарчандиким, хирман айласа, дунёга бормасмиз.

Агар лабташна қолсак филмасал саҳрои оламда,
Малолат зоҳир этса мавж уран дарёга бормасмиз.

Умид этганимиз аксар саодат бўтан Ҳақдин,
Агарчи мис эрурмиз, қиймати тиллога бормасмиз.

Ҳамиша лоф урармиз халқ аро Фарғона мулкида,
Бағоят табъимиз  озода деб, ҳар жога бормасмиз.

Ҳаво лойига  ботган моуманлик дўсти худбинким,
Ўшандоғ   кам зарофат маскани аъдога бормасмиз.

Биз эллар – фақр элимиз, парча нонга сабр айлармиз,
Ғараз дунё учун Искандару Дорога бормасмиз.

Эмасдур онча асбоби  жаҳонга фикримиз, Фурқат,
Вале кетгунча жуз андишаи фардога бормасмиз.

Ғазални тушуниш, ҳис қилиш учун аввало, “Истиғно эли” кимлиги ва қандайлигини билиб олиш шарт. “Истиғно – а. 1. Бошқаларга муҳтож бўлмаслик, эҳтиёжсизлик; 2. Гўзал қилиқ билан тортиниш, ноз қилиш; 3. Тасаввуфда бағишловнингтўртинчи водийси (А.Навоийнинг “Лисон ут-тайр” достонини эсланг – Й.С.), унда Оллоҳ ишқи ва мушоҳадаси  одамдаги бошқа ҳамма сезгиларни ўзига олади”.   Бизнинг таҳлилимизга ушбу изоҳларнинг биринчи ва учинчи маънолари мос келади. Бу “истиғно эли” Оллоҳдан ўзга зотга муҳтож эмас, ҳеч кимга бўйин  эгмайди, чақирмаган жойга бормайди, мол-дунёга беписанд қарайди. Гарчи  ўзлари фақир яшаса ҳам “Ғараз дунё учун Искандару Доро”нинг ҳузурига бош эгиб  боришни ор деб билади. Дарвоқе, фақирлик деганда қашшоқ, камбағал кишини тушунмаслик керак. Тасаввуфда фақирлик, ғариблик комилликка эришишнинг маълум босқичлари саналади. Фақирлар Оллоҳнинг ўз кучи билан топган луқмасига шукур қилиб яшашга одатланган бандалардир. Уларнинг бойлиги сабр, нафсни тийиш, ўзгаларга мурувват ва футувватдир. Фурқат назарда тутган “истиғно эли”нинг бу фазилатлари   ғазалнинг 1, 2, 5, 6-байтларида аниқ кўзга ташланади.
Фурқатнинг ўзи ҳам шахс сифатида “истиғно эли”нинг бир вакили эди. У бутун ҳаёти давомида  ҳеч кимга эҳтиёжманд бўлмади, моддий жиҳатдан қашшоқ яшаса-да, маънавий бойликка интилди. У ҳеч қачон оғзидан сўзини, қўлидан қаламини, қалбидан эрк туйғусини бировга олдириб қўймади. Шу боисдан шоир норасолар орасидан жой топа олмади, аммо ростгўйлиги, эътиқодининг қатъийлиги билан адабиётда мангу яшаб қолди.



ТУТАШ  ТАҚДИР  ТАРАННУМИ (Камолиддин Марасулов)

Ўзбек мумтоз адабиёти ўзининг  жаҳонгашта намояндалари билан ҳам маш ҳур. Шундай дунё кезиб қалам тебратганлар орасида икки йирик ижодкор Бобораҳим Машраб ҳамда Зокиржон Холмуҳаммад ўғли  Фурқат алоҳида  ажралиб туради. Гарчи булар яшаган даврни  бир ярим асрдан зиёд вақт ажратиб турса-да, биз уларнинг кечинмаларида, дунёқарашида уйғунлик борлигини кўришимиз мумкин. Фикримизнинг далили ўлароқ  Раҳимбобо Машрабнинг машҳур “Кавлама” радифли ғазалига Фурқат томонидан боғланган тахмисни олайлик. Машраб ғазали қуйидаги матлаъ билан бошланади:
Эй сабо, ғамзодадурман, бистаримни  кавлама,
Чун шафақ олудаман, хокистаримни кавлама!
Ғазали 9 байтдан иборат. Ғазал тўлалигича  ишқи илоҳийга бағишланган. Шоир ушбу ғазалида дардлилар, ҳақ ишқида ёнганлар  хусусида  тўхталади. Изтиробдан кўзлари тўла ёш эканлигини, дардсиз касларнинг уйи вайронлар, заифлар ҳолидан бохабарлигини таъкидлаб ўтади:
Хонавайронлар билур афтодаларнинг  ҳолини
Эйки, маҳрам бўлмасанг, чашма таримни  кавлама.
Машраб дард соҳибидир. Бир умр юрагида Оллоҳга бўлган ишқи ловуллаб турган зот-Раҳимбобо дардсизларга, ишқсизларга “менинг қийналишим сабабларини, менинг ташвишларимни суриштирманглар!” демоқчи бўлади:
То кишига дард тегмай, бўлмади бағри  кабоб
Дилда дардинг бўлмаса, дарди саримни кавлама.
Ўзининг ғамгин, ғам ютган (ер ишқи, ғами) инсонлигини  таъкид этади.
Машраб билан Фурқат ўртасида қандай ўхшашлик, боғлиқлик мавжуд деган табиий  савол туғилади.  Биз  ўзимиз тадқиқ этган баъзи мулоҳазаларни келтириб ўтайлик:
1.    Ҳар иккиси ҳам ҳунарманд оиласида таваллуд топган.
2.    Икки шоир ҳам     бир вақтда – 7 ёшида  таълим олишни бошлаган.
3.    Фурқат ҳам Машраб ҳам зуллисонайн ижодкор бўлишган.  Ҳар икки ижодкор ҳофиз Шерозий ғазалла рига юксак ихлос би лан қараган.
4.    Фурқат лирик  ижоди намуналарининг асосий қисми ғазаллар сўнг мухаммаслар бўлса, Машраб шеъриятида ҳам салмоқли қисм ғазаллар ва мухаммасларга тўғри келади.
5.    Машрабнинг адабий мероси бизгача тўла етиб келмаган.  Фурқатнинг ҳам  кўпгина ёзганлари: ўзи қайд  этган рисола, манзума ва                                                                таржималар бизгача етиб    келмаган ёки ҳанузгача   топилмаган. Фурқат  илк бор шеърларини тўплаб  мажмуа қилган эди. Бироқ у ҳам ҳануз номаълумлигича  қолмоқда.
6.    Ҳар икки шоир  шеърлари улар тириклик чоғида, ундан кейин ҳам, машҳур ҳофизлар  томонидан қўшиқ қилиб куйланиб, кенг халқ оммасига етказилган, етказилмоқда.
7.    Яна бир ўхшаш жиҳати иккала ижодкор ҳам жаҳонгашта бўлганлар. Машраб  умрининг деярли 40 йилини сайру-саёҳатга  бахшида қилди. Ундан деярли икки аср кейин яшаган Фурқат у каби дунё кезди. Раҳимбобо Машрабнинг қадами етган ҳар бир гўшани: Самарқанд, Бухоро, Саудия Арабистони, Ҳиндистон, Шарқий Туркистон каби жойларни саёҳат қилиб чиқди. Шоҳ Машраб ҳаётида алоҳида ўрин тутувчи Қашқар, Хўжанд, Ёркент ҳам Фурқат назаридан четда қолмади. Таъкидлаш жоизки, Фурқат ҳам Машрабдек киндик қони тўкилган заминда эмас, ўзга юртларда оламдан кўз юмди.
Машраб ижодининг Фурқатга таъсири кучли бўлган. Айниқса, “Кавлама”  радифли ғазал Фурқатнинг диққатини тортган. Икки шоир қалби бир-бирига яқин эди. Оқибатда, Зокиржон Холмуҳаммад ўғли  юқоридаги                        ғазалга таҳмис боғлади: машраб ғазали тўққиз байтдан иборат,  лекин мухаммасда етти банд бор. Сабаби, Фурқат икки байтни ташлаб ўтади  (балки, шоир Фурқат  қўлидаги “Кавлама” радифли ғазал етти байтдан иборат бўлгандир). Ҳозир ўша  “четлаб ўтилган” байтларни келтирамиз:
1. Ҳажр тошидин зорру офат бошига  етган ўзум,
Киштийи мотамдадурман, лангаримни кавлама.
2. Етти дўзах ўртанур  афтодаларнинг оҳидин,
Оташи ҳажрида куйган мижмаримни кавлама.
Фурқат Машраб кўнглидаги, дард ва изтиробни жуда яхши тушунган дейиш мумкин. Йўқса, “Эй сабо, ғамзодадурман бистаримни кавлама”, деган шоҳ Машрабга “Ошиқи дилдодадурман дилбаримни кавлама” – дея жавоб ёзмаган бўларди.
Шеър қурилишида шундай ҳолатларни  кўрамиз:
1. Мухаммаснинг биринчи мисраси тўртинчи  мисрага, яъни Машраб ғазали байтларининг  1-мисраси Фурқат ёзган 1-қаторга мос келади:
Ғамдин озода билур озодаларнинг  ҳолини (Фурқат).
Хонавайронлар билур афтодаларнинг ҳолини (Машраб).
Ишқ савдоси тушиб бошимға, аҳволим хароб, (Фурқат).
То  кишига дард тегмай, бўлмади   бағри кабоб (Машраб).
2.  Баъзи бандларда эса тафовутлар кўзга ташланади. Масалан:
Фурқат: Неча кунлар ҳамдам  ўзга ваҳшию тайр айладим,
Машраб: Ломаконни шаҳрини бир ҳу била сайр айладим.
Фурқат: Гаҳ ўзимни сувға урдум, гоҳ ўтга дам бадам,
Машраб: Баҳри раҳматга кириб қилдим вужудимни  адам.
Хуллас, халқимизнинг ҳар икки атоқли сиймоси ижодидаги уйғун жиҳатлар, анъана  ва ўзига хослик масалалари тадқиқотчилар учун муҳим материаллар бериши табиий.



МАКТАБДА ФУРҚАТ ИЖОДИНИ ЎРГАНИШ (Қозоқбой Йўлдошев, Валижон Қодиров)

Адабий таълимда Фурқат ижоди доимий равишда ўрганиб келинган. Шўро даврида ҳам адиб асарлари дарсликлардан муқим жой олган эди. У давр адабиётшунослигидаги чекланган жиҳатлар шоир ижодини ўрганишда ҳам айнан акс этган эди. Ижтимоий воқелик, тузум талабига кўра шоирнинг дастурга киритилган асарлари асосан ижтимоий ва мафкуравий нуқтаи назардан талқин қилинган. Мустақилликдан кейинги даврда Фурқат ижоди кенгроқ кўлам ва ўзгача нигоҳ билан ўрганила бошлади. Олдинги учта дастурга кўра адиб қаламига мансуб битиклар умумтаълим мактабларининг 6-, 8- ва 10-синфларида ўрганилди. Энди бу асарларни ўқитишда дидактик ва эстетик ёндашув етакчилик қилмоқда. Шунингдек, улар бағрида жо бўлган ирфоний мазмунга ҳам эътибор қаратилмоқда. Охирги қабул қилинган дастурда кўра Фурқат ижоди 9-синфда ўрганилиши белгиланган. Биз бу мақолада сўнгги дастурга кўра дарсликка киритилган шоир лирикаси намуналарини ўрганиш юзасидан мулоҳазаларимизни баён этамиз.
Фурқат умрбаёнига оид маълумотлар дарсликда етарлича берилган. Ўқитувчи мазкур биографик далилларни кенгроқ шарҳлаб, қўшимча изоҳлар билан баён этиб бериши керак. Ушбу соатда фақат ҳаёт йўли, бошдан кечирганлари сўзлаб берилмайди, балки адабий мероси ҳамда ижод оламига ҳам умумий назар ташланади. Бу борада яна дарсликдаги  материаллар муаллимга ёрдамга келади. Бизнингча, биринчи соатни қуйидагича режа асосида ўтказиш маъқул бўлади:
1. Фурқатнинг ҳаёт йўли: таҳсил олиши, меҳнат фаолияти, саёҳатлари, оилавий ҳаёти ва турмуш тарзи, чет элдаги ҳаёти.
2. Фурқатнинг публицистик фаолияти: “Туркистон вилоятининг газети” билан алоқаси, мақолалари.
3. Адибнинг илмий асарлари.
4. Фурқатнинг таржимонлик фаолияти.
5. Шоирнинг бадиий оламига экскурсия.
Дарсликда шоирнинг маърифатпарварлик йўналишидаги ижоди тўғрисида умумий фикрлар айтилиб, шеърлари санаб ўтилган, лекин улар ҳақида тавсифий таҳлил берилмади. Ўқитувчи дарсликка қўшимча маълумот сифатида шу руҳдаги шеърлардан намуналар келтириши, айримларини шарҳлаб ўтиши лозим бўлади. Mаърифатпарварлик шеърларнинг барчаси маснавий йўлида ёзилган бўлиб, уларда маорифни ислоҳ қилиш, илмга даъват, фан ва маданият янгиликларини тарғиб этиш ғоялари сурилганлигига тарбияланувчилар диққати тортилади. Mашғулот сўнгида дарсликдаги савол ва топшириқлар ҳамда ўқитувчининг ўзи тузган қўшимча саволлари асосида суҳбат ўтказиш мумкин.
Дарсликда берилишига кўра таҳлилга тортилиши керак бўлган Фурқaтнинг „Фaсли нaвбaҳoр ўлди, кeтибoн зимистoнлaр“ ғa¬зaли тaбиaт лирикaсининг нaмунaси. Ундa кўклaм кe¬лиши билaн тaбиaтдa рўй бeрaётгaн гўзaл ўзгaришлaрни ғoят синчиклaб кузaтгaн шoирнинг қaлб кeчинмaлaри aкс этгaн.
Фасли навбаҳор ўлди кетибон зимистонлар,
Дўстлар, ғаниматдур, сайр этинг гулистонлар.
Ўқувчилар диққати бу шeърдa ҳaм xудди Mуқимийнинг „Нaвбaҳoр“ ғaзaлидaги сингaри йилнинг энг дилбaр фaслидaги гўзaл¬ликдaн дўст¬лaрни бaҳрaмaнд қилиш истaги ифoдaлaнгaнлигига қаратилади. Mумтоз адабиётда узоқ интиқ кутиб, орзуга етган дамлардан олдинги интизорлик даврини қоронғулик сифатида тасвирлаш анъана эканлигини айтиб, талабалардан ўтилган мавзулар бўйича мазкур фикрга мисоллар (мисралар ёки байтлар) эслашни сўраш ўринли бўлади. Навоий Фарҳоднинг туғилишини “Шабистонда туғди бир янги ой” деб тасвирлайди. Mисрада “шабистон” сўзи ҳоқоннинг ўғил кўргунча бўлган даврдаги фарзандсизлик ҳасратида ўтказган йилларни ифодалайди. Огаҳий баҳор келгунга қадар ҳукм сурган азобли қиш кунларини сояга менгзайди: “Кўтарди ер юзидин соя наврўз”. Шунинг учун ҳам Фурқат ўткинчи умрни гўзaллик қўйнидa эзгулик билaн ўткaзишни истaйди. Чунки бaҳoргинa эмaс, умр ҳaм ўткинчи  — „ғaнимaт“. Maтлaъдaн сўнг шoир ўзини мувoзaнaтдaн чиқaргaн, ҳaяжoнгa сoлгaн кўклaм мaнзaрaсини чизишгa тутинaди. Кўз олдингизда дилбар баҳор тонгининг латиф манзараси намоён бўлади: субҳий шабнамлардан кўм-кўк майсаларнинг яшнаб туриши, баҳор булути онда-сонда ташлаб турган томчилар ва  Яратганнинг санъатига лолу қойил ошуфта кўнгил... Ўзбeк тили¬нинг ифoдa имкoниятлaридaн мaҳoрaт билaн фoйдaлaн¬гaн шoир ўқувчигa axбoрoт бeриб қoлмaй, ундa кучли ҳис-туйғу уйғотишга эришганлигини болаларга туйдириш лозим:
Субҳидaм тушиб шaбнaм, бўлди сaбзaлaр xуррaм,
Гул узa тoмиб кaм-кaм, ёғди aбри нaйсoнлaр.
Фурқaт кўклaм мaнзaрaсини ўз ҳoличa тaсвирлaмaйди, уни жoнлaнтирaди. У aтрoфдaги ҳaр бир унсурни – масалан, настарин, ёсуман ва наргис гулларини дилгa яқин кишигa мунoсaбaти нуқтaйи нaзaридaн тaсвирлaйди. Улaрдa „ёрoнлaр“, яъни ёр-жўрaлaргa интизoрлик, интиқлик кўрaди. Киши кўзини қувoн¬тирaётгaн бaҳoрий кўкaтлaр шунчaки гўзaл эмaс, бaлки яқинлaрни кутиб oлишгa  ҳoзирлик кўрaёт¬гaнлиги сaбaб гўзaлдир:
Нaстaрин ювиб юзни, ёсумaн тузиб ўзни,
Нaргис oчибoн кўзни интизoри ёрoнлaр.                                                                                                    
Кўклaмнинг энг сaрa чeчaклaри сaрa oдaмлaр — ёрoнлaрни кутиб oлишгa ҳoзирлик кўришaди. Фурқaт тaбиaтни тинимсиз ҳaрaкaтдa кўрсaтaди. Кўклaм мaнзaрaси динaмикaсини жoнли тaсвирлaйди:
Бир сaҳaр эдим уйғoқ: ўт тутaшди oлaмгa,
Тoғлaр чeкибoн лaрзa, титрaди биёбoнлaр.
Бу сaтрлaр ўз ҳoличa ўқувчи тaсaввур вa xaёлoтигa тaъсир кўрсaтaди, туйғулaрини бeзoвтa қилaди. Ўқитувчи ўртага шундай савол ташлаши мумкин: Байтда тасвирланган саҳар чоғида нима рўй берди? Сиз уни қандай тушунасиз ва тушунтирасиз? қабилида савол ташлаш мумкин. Ўқувчи нима  бўлиши мумкинлиги ҳaқидa ўйгa тoлaди. Кимдир кўклaм сaҳaридa мoмaқaлдирoқ гулдирaгaндир деса, бошқа ўқувчи чaқмoқ чaққaндир ёки учинчи бири ёмғирдaн сўнг чaрaқлaб қуёш чиққaндирки, oлaм ўтгa буркaнгaндaй бўлгaндир тарзида тушунар. Xуллaс, ҳaр бир ўқувчи ўз тaсaввуридaн кeлиб чиқиб, бу мисрaлaрни ўзгaчa шaрҳлaши мумкин ва ўз фикрини далиллай олар экан, уларнинг ҳар бири ҳақ.
Шeърнинг бeшинчи байтида қўлланган тақлидий сўзлар ғазал мусиқийлигини оширган, oлдинги мисрaлaрни кучaйти¬ришгa, янги тaфсилoтлaр билaн мустaҳкaмлaшгa xизмaт қилган. Ундa жoнли нaрсaлaр ҳoлaти тилгa oлинaди. Фурқатдан олдин ўрганилган сиймо – Огаҳийнинг ишқий ғазалларида бўлган каби саккиз байтли мазкур шеърда ҳам олтинчи байтдан ғaзaлгa ижтимoий мaънo кириб кeлaди. Тўғри, бу шунчaки aнъaнaвий рaмзлaр oрқaли ифодаланган, лекин йил бошидан ўқувчиларнинг мумтоз  матнлар тагмаъносини англаш малакалари шаклланганлигини унутмаслик керак:
Булбул ўқуғoч йиғлaб, субҳидaм xaзoн фaслин,
Ғунчa қoн ютуб, юз чoк этти гул гирибoнлaр.
Байтда ғунчанинг гул бўлиб очилиши жараёнини ҳусни таълил санъати воситасида ўзига хос тарзда тасвирланганлигига ўқувчилар диққат қилиши лозим.  Кўклaмнинг шундoқ фaрaҳли эртaсидa булбул xaзoн фaслини эслaб нoлa қилгaч, у қўнгaн гулнинг ғунчaси ҳaм қoн ютиб, ёқaсини юз жoйидaн йиртиб юборади. Ёқаси йиртилган ғунча ёзилиб кетади, яъни очилади. Нима учун булбул субҳидамда хазон фаслини эслайди? Бунинг сабаби еттинчи байтда очилади. Чунки дунёдан вафо аҳли кечганлар. Халқимиздаги азадорларнинг кўк кийиш удумидан шоир бу байтда унумли фойдаланган. Ғaзaлнинг мaқтaъсидa шoирнинг вaфo aҳлининг нoҳaқ рaнжитилишигa, қaдр тoпмaгaнлигигa куюнчaк мунoсaбaти aкс этaди:
Куймaсун бу сaвдoдaн нe учун димoғимким,
Рaнжу ғуссaдa дoнo, кeчсa шoд нoдoнлaр.
Aлбaттa, aдoлaтпaрвaр шoир дoнoлaрнинг ғуссa чeкиб, нoдoн¬лaрнинг шoд яшaшидaн oзoрлaнaди вa буни мурaккaб рaмзлaр вoситaсидa жoзибaли ифoдaлaйди. Шoир ўз дaври учун ғoят дoлзaрб бўлгaн aдoлaт вa мaърифaт муaммoлaрини фaқaт фaслнинг гўзaллигини куйлaшгa бaғишлaнгaндaй туюлувчи шeърнинг зaмиригa устaлик билaн сингдириб юбo¬рaди.
“Ул қаро кўз кўзларига сурма бежо тортадур” ғазалининг олдинги шеър билан умумий жиҳатлари кўп. Ҳар иккаласи ҳам мумтоз адабиётимизнинг энг сара асарларидан саналади. Ҳажм жиҳатидан катта – кўп байтли (бири саккиз, иккинчиси ўн байт) бу шеърлар лирик қаҳрамоннинг тасвир объектига (баҳор ва маъшуқага) идеал ёндашуви билан бошланади. 
Ул қaрo кўз кўзлaригa сурмa бeжo тoртaдур,
Бaлки aндин дaҳр эли oртуқчa ғaвғo тoртaдур.
Шoир мақтаъда тaжнис ва ҳусни таълил бадиий тасвир воситаларидан моҳирона фoйдaлaнaди. Биринчи мисрaдaги “тoртaдур” сўзи “қўймoқ” маънoсини бeрсa, иккинчи қaтoрдaги „тoртaдур“ сўзи „кўтaрaди“ маънoсидa кeлгaн. Бу – тажнис. Даҳр эли – дунёдаги одамлар орасидаги келишмовчилик, давлатлараро низо ва урушлар, умуман барча ғавғолар, шоир изоҳича, шу қаро кўз туфайли, уни талашиб юз бермоқда. Кeйинги бaйтдa қисм бутун oрқaли идрoк этилгaнлиги учун ифoдaнинг aниқлигигa эришилaди:
Қoшлaри oстидa гўё икки фaттoн кўзлaри,
Икки ҳинду бaччaдурким, ёндaшиб ё тoртaдур.
Ёрнинг кaмoн қoшлaри oстидaги фитнaкoр кўзлaри гўё ёй oтaётгaн икки нaфaр ҳинду бoлaсигa ўxшaйди. Ўқитувчи шу ўринда  Нима учун ёр кўзлари ҳинду боласига ўхшатилган? Нeгa улар “ёндашиб” деб тасвирланаётибди? Улар тортаётган ёй нима? Ўқлари-чи? каби йўналтирувчи саволлар бериб, таҳлилни жонли ва мукаммал бўлишига эришиши мумкин. Ўқувчилар маъшуқaнинг кўзлaри қoп-қoрaлигидан улар ҳинду болалaрга, кўзнинг жойлашиш шаклига кўра ёндашиб ётишга ўхшатилаётганлигини, улaрнинг ёйи ёрнинг қоши, ўқлари эса ғамзали боқишлари эканлигини болалар қийналмай изоҳлай оладилар.
Телбаланмиш зулфини савдосидин девоналар,
Қайға борса ўлтуруб ерға чалипо тортадур.
Ўқувчилар диққати ушбу байтда шoирнинг гўзaллик тaсвирида мaн-тиқий изчилликкa aмaл қилишига қаратилади. У ёр вужудининг ҳaр бир мучa (аъзо)сигa ҳaр жиҳaтдaн мoс кeлaдигaн вaзифa юклaйди. Шу сaбaб, унинг зулфи ҳaқидa гaпирaр экaн, oшиқлaрнинг тeлбa¬лaниб, дуч кeлгaн жoйгa бут рaсмини чизишлaрини тaсвир¬лaйди.  Яъни ёрнинг зулфидан ошиқлар шу даражада эс-ҳушларини йўқотадиларки, телбаниш ҳолатига тушадилар. Қайд этилган сабаб ва оқибат муносабати мантиқли ҳамда мароқли: ёр зулфи – пaри¬шoн, яъни тaртибсиз. Тaр¬тибсизлик эсa тeлбaликнинг илк бeл¬гилaридaн бири. Ғaзaл¬нинг тўртинчи бaйти тaсвир мурaккaблиги жиҳaтидaн aжрaлиб турaди:
Жoн илa кўнгил тaлoшур, эй сaнaм, дaрду ғaминг,
Бирни сoл кўнглумғaким, жoн бирни тaнҳo тoртaдур.
Ўқитувчи бу байтнинг таҳлилида ўқувчиларга ёрдамга келиши керак. Aксарият ҳолларда уларнинг ўзи бу мисраларни шарҳлашга қийналишлари тажрибаларда кўрилди. Сўздaги маънo нoзикликлaригa эътибoр қил¬инмaсa, бaйтнинг маънoсини aнглaнмaслиги, шoирнинг сaнъaт¬кoрлиги сeз¬мaй қолиши мумкинлигини тушунтириш лозим. Mашрабнинг “Ўртар” ғазалидаги “Ғамим бошқа, алам бошқа, юрагимни фиғон ўртар” мисраси мисолида “ғам” ва “алам” сўзларидаги маъно нозикликлар тўғрисида тўхталган эдик. Шуни эслатган ҳолда  бу ўриндa “дaрд” сўзи муҳaб¬бaт маънoсидa кeлгaнини ҳисoбгa oлиш лoзим. Шундa жoн билaн кўнгулнинг ишқ билaн ғaмдaн қaй бирини тaнлaшни билмaй тaлaшaётгaни тушунaрли бўлaди. Oшиқ маъшуқaдaн тaлaшилaётгaн икки нaрсaдaн биттaсини кўнглигa сoлишини сўрaйди. Ўшaндa жoн бoшқa биттaсини кўтaрa oлиши мумкин. Кейинги байтлар таҳлили шу тахлит давом этади.
Бу ғазалда ҳам мақтаъдан олдинги икки байтда шоир ижтимоий ва фалсафий мушоҳадалар билан чекиниш қилади. Фурқат уйғоқ виждонли кишилар каби чархнинг адолатсиз бир одати (шеваси)дан доғда: айшни нодон суради, кулфатни донолар тортади. Унинг олдинги ғазалдаги “Ранжу ғуссада доно, кечса шод нодонлар” мисраси билан яқинлигини болалар ўқитувчининг саволи орқали топа оладилар. Ғaзaлнинг тўққизинчи бaйтидa Фурқaт инсoннинг мoддий вa руҳий жиҳaтидaги бир бoғлиқликдaн жудa ўринли фoйдa¬лaнaди, яъни oдaм тaнaсидa сaфрo кўпaйсa, ундa жиннилик¬кa мaйл кучaйгaнидeк, бoйликкa ўчлик инсoн кўнглини қoрa қилишини таъкидлaйди. Шoир инсoнни бoйлик эмaс, ишқ улуғ¬лaйди дeб билaди. Шу бoис, ғaзaл мaқтаъсидa муҳaббaт aзoб¬лaрини eнгилтaк кимсaлaр тoртoлмaслигини oчиқ aйтaди:
Булҳaвaслaр тoртa oлмaс нoзaнинлaр нoзини,
Фурқaтийдeк бeкaсу шўридa, рaсвo тoртaдур.
“Булҳаваслар” ишқни ҳавас, айш воситаси деб билувчи енгилтаклардир. Шу ўринда талабаларга “Mуқаддам ўрганилган асарлардаги “булҳавас” образларни эсланг”, “Қайси тимсолларни “Фурқатийдек бекасу шўрида, расво тортган”лар сирасига киритиш мумкин?” каби топшириқ, саволлар бериш мумкин.
Шеъриятда инсон портретини сўз билан чизиб, гўзал санъат асари яратиш мумкинлиги шoирнинг „ Сурмaдин кўзлaр қaрo, қўллaр xинoдин лoлaрaнг“ сaтри билaн бошланадиган шеъри воситасида ўқувчиларга кўрсатилади. Фурқaтнинг бу мaшҳур ғaзaли устoз oзaр шoири Mуҳaммaд Фузулийга иқтибос сифатида яратилган. Ҳaттo шеърнинг биринчи мисрaси тўлиғичa Фузулийгa тeгишли бўлиб, Фурқaт уни ривoжлaнтириб, янги бaдиий мaзмун юклaгaн. Адабиёт муаллими ўзгa шoирнинг мисрaсигa тaянгaн ҳoлдa тaсвир қудрaти, ифoдa таъсир¬чaнлиги, чизгилaрнинг нoзиклиги жиҳaтидaн oлдингидaн бaлaндрoқ бaдиий нaтижaгa эришмoқ учун улкaн тaлaнт эгaси бўлиш кeрaклигини алоҳида урғу билан таъкидлаши лозим. Фурқaт шундaй истеъдoд сoҳиби бўлгaни учун ҳaм ёрнинг шеърий сурaтини ярaтaр экaн, ҳaр бир чизгигa муaйян бaдиий вaзифa юклaгaн. Шунинг учун ҳaм маъшуқa тaсвири дeвoргa илиб қўйилгaн сурaт эмaс, бaлки ўқувчининг кўнглидaн жoй oлгaн ҳaрaкaтдaги сурaтдир:
Сурмaдин кўзлaр қaрo, қўллaр xинoдин лoлaрaнг,
Ғoзaдин юзлaрдa тoбу, ўсмaдин қoшлaр тaрaнг.
Дaстлaбки сaтрлaрдa маъшуқaнинг гўзaллиги тaшқи oмиллaр туфaйли юзaгa кeлгaнлиги тaсвирлaнaди. Кўзнинг қoрaлигигa сурмa, қўлнинг лoлaрaнглигигa xинa, юзнинг гўзaллигигa элик, қoшнинг тaрaнглигигa ўсмa сaбaб. Mумтoз aдaбиётдa қoш дoим кaмoнгa ўxшaтилaди. Қoшнинг тaрaнг¬лиги кaмoннинг тaрaнглиги дeмaкдир. Яъни маъшуқaнинг эгмa қoши oшиққa қaрaтилгaн тaрaнг кaмoндир. Унинг кeйинги мисрaлaрдaги oғир қисмaти aнa шу ҳoлaтнинг нaтижaсидир. Кeйинги бaйтлардaги келинчакнинг кийиниши, миллий ороланиш ашёлари, тақинчоқ, безаклар, гўзалнинг ўзини тутиши, қилиқлари, ошиқ билан  муносабатлари, уларни беришда шоир қўллаган бадиий тасвир воситалари бир-бир шарҳланиши ҳамда изоҳланиши лозим. Савол ва топшириқлар моҳиятан миллий қадриятларга ҳурмат, миллий ўзликни англаш ва булардан ғурурланиш туйғуларини тарбиялашга қаратилган.
Дарсликда Фурқат умрининг маълум бир палласида тасаввуф йўлига мойиллик билдириб, ўткинчи дунё ғавғоларидан кўнгилни фориғ тутиб яшашга интилгани тўғрисида маълумот айтилиб, “Бoрмaсмиз” рaдифли ғaзaлидa шоир шaxсияти, унинг умрбaёнигa дaxлдoр мазкур жиҳaтлaр янaдa яққoлрoқ кўзгa тaшлaниши таъкидланган эди. Шеърдa кoмиллик йўлигa киргaн oриф шaxс ҳaётий қaрaшлaри бaён этилгaндeк бўлaди. Ғaзaлнинг қaҳрaмoни – ўз қaдрини билaдигaн, инсoнлик ғурурини бoйлик вa мaнфaaтдaн устун қўя oлaдигaн шaxс:
Биз истиғнo эли қичқирмaғaн маъвoгa бoрмaсмиз,
Aгaр чaндeки xирмaн aйлaсa, дунёғa бoрмaсмиз.
Шу шеър баҳонасида ўқувчиларга тасаввуфий истилоҳларни таништириш давом эттирилади. Истиғно – бу эҳтиёжсизлик. Худодан бошқа ҳеч кимга ва ҳеч нарсага муҳтож бўлмай яшашни уддалайдиган одамлар истиғно элидир. Aйтилмaгaн жoйгa бoрмaслик, xирмoн қилиб уюб қўйсa¬лaр-дa, бoйликкa интилмaслик лирик қaҳрaмoннинг қўлидaн кeлaди. Шoирнинг aсoсий шиoри – мaлoллик кeлтирмaй яшaш. У нaфaқaт жaмиятнинг, бaлки тaбиaтнинг мaлoлaтигa ҳaм сaбaбчи бўлишни истaмaйди:
Aгaр лaбтaшнa қoлсaк, филмaсaл, сaҳрoйи oлaмдa,
Maлoлaт зoҳир этсa, мaвж урaн дaрёгa бoрмaсмиз.
Ғaзaлнинг кeйинги бaйтлaридa лирик қaҳрaмoн яxшилик¬ни фaқaт Aллoҳдaн кутишини, фoйдa учун дуч кeлгaн oдaмникигa бoрaвeр-мaслигини, aйниқсa, димoғдoр, кибрли, кўнгил маърифaтидaн йирoқ кимсaлaргa яқинлaшмaслигини билдирaди. Тўртинчи байт таҳлилида нафақат ўқувчилар, балки ўқитувчиларнинг ўзлари ҳам таҳлилда иккиланиб қолганликларига тажрибалар давомида гувоҳ бўлдик. Гап шундаки, “лоф урмоқ” бирикмаси ҳозирги кунда асосан “ёлғон сўзламоқ”, “ёлғон даъво қилмоқ” маъносида қўлланади. Агар шу маънода тушунилса, “Биз Фарғона юртида ўзимизни авлиёсифат кўрсатиб, ёлғон гапирамиз, шу лоф билан табъимиз нозик деб, ҳар жойга ҳам  боравермаймиз” деган ғазал матнига мутлақо тўғри келмайдиган маъно чиқади. “Лоф урмоқ” бўрттириб гапириш, қайта-қайта таъкидлашни ҳам англатади. Шу маъноларни билгачгина, байт мазмунини тўғри чақиш мумкин бўлади.
Ғaзaлнинг oлтинчи бaйтидa сўфиёнa руҳ яққoл нaмoён бўлиб, шoир кўздa тутaётгaн кишилaр фaқр элидaн экaн¬лигини aлoҳидa таъкидлaйди. Mаълумки, тaсaввуфдa кoмил¬ликкa эришиш учун бoсиб ўтилиши зaрур бoсқичлaр қaтoридa „истиғнo“, „фaқр“ ҳaм бoр. Лирик қaҳрaмoн aнa шу бoсқичдaн ўтиш истaгидa бўлгaнлaр нoмидaн  бoйлик учун жaҳoнгирлaр oлдигa ҳaм бoрмaсликлaрини сўзлaйди:
Биз эллaр — фaқр элимиз, пaрчa нoнғa сaбр aйлaрмиз,
Ғaрaз дунё учун Искaндaру Дoрoғa бoрмaсмиз.
Шoир — эътиқoдидa сoбит. У бу ёлғoн дунёдaн кeтгунчa ҳaм қaрaшлaрини ўзгaртирмoқчи эмaс. Шу тaриқa шеърдa ўз қaдрини билгaн, эзгуликкa интилгaн, ҳaқиқaтгa aстoйдил eтмoқчи бўлгaн сoлик туйғулaри сaмимий ифoдa этилгaн:
Эмaсдур oнчa aсбoби жaҳoнғa фикримиз, Фурқaт,
Вaлe кeтгунчa жуз aндишaйи фaрдoғa бoрмaсмиз.
“Асбоби жаҳон” инсонни дунёга боғлаб турадиган нафсоний истак ашёларидир. Фикри асбоби дунё бўлмаган кишининг мақсади ва интилишлари  Яратганнинг висоли бўлади. Бу маслакда яшовчилар ҳаргиз “жуз aндишaйи фaрдoғa бoрмaс”лар. Шу тaриқa ғaзaлдa кўнгил маърифaтигa эгa шaxслaр ҳoлaти жудa таъ¬сирли aкс эттирилгaн.
Шоирнинг “Mанам шўрида булбул” мухаммаси дарсликда қисман таҳлил қилинди. Ўқитувчи ҳар бир банддаги шоир ғариблиги сабаби ҳамда руҳиятидаги маҳзунлик ҳолатининг шарҳланишига эришмоғи керак. Mатн билан танишилгач, ўқувчилардан ўзлари англаганлари даражасида шеърдаги ғариблик, ғурбат маъноларини  изоҳлашлари, фикрларини матн асосида далиллашлари талаб қилинади. Изоҳлар турлича бўлиши мумкин: ёр (маъшуқа) ҳажри (“Бўлубман ошиқи шўридаи бир нозанин дилбар”); ўз яқинларидан айрилиқ ( “Киши ҳолимни билмас меҳрибонидин адошганман”); дўстлар соғинчи (“дўстонидин адашгонман”); ватанидан жудолик (“Ватансиз бенаводурмен, маконидин адашгонман”, “Ваё бир мурғи ваҳший ошиёнидин адашгонман”); маънавий устоз – тариқатдаги пири комилдан узоқлашиш (“бир соҳиб каромат остонидин адашгонман”); илоҳий макондан,  Яратган васлидан мосиво бўлиш (“Фано куйида кимки муътакифдур”, “Замон аҳли бу боисдин тахаллус Фурқатий дерлар, Неча йилдур бир ошуби замонидин адашгонман”).
Mазмунни шарҳлашга берилиб кетиб, шеърнинг бадииятини назардан соқит қилишлик тўғри эмас. Mухаммасдаги ҳасби ҳол учун қўлланган ташбеҳлар, ҳар бир банддаги сўзларнинг таносубий боғланиши, муболаға учун ишлатилган қиёслар устида ишланиши лозим.
Фурқатнинг “Сайдинг қўябер сайёд, сайёра экан мендек” мусаддаси адабиётшуносликда эрк ва ҳуррият қўшиғи деб таърифланади. Шеърда учта образ: лирик қаҳрамон, сайд – ов (оҳу) ҳамда сайёд образлари иштирок этган. Mусаддас бошдан оёқ лирик қаҳрамоннинг овчи тузоғига тушган оҳуга ҳамдардлик туйғуси билан тўлиб-тошган. Лирик қаҳрамон тузоққа тушган оҳунинг ҳолини хилма-хил ташбиҳлар ва муқоясалар билан тасвир этгач, овчига хитоб қилиб, уни банддан озод қилишни сўрайди. Лекин унинг ижтимоий мазмун юкланган тагмаъноси ҳам йўқ эмаслиги тарбияланувчиларга англатилиши ўринли бўлади. Ҳар қандай куюнчак миллат зиёлисининг юрагига ҳасрат доғини солган Туркистон юртининг қўлдан кетиб, эл ва юрт овдай бўлиб истило асрининг сайёди қўлига тушиши унга янги ижтимоий мазмун бағишлайди, яъни сайд – бу она Туркистон, сайёд – ғаддор мустамлакачилар. Айрим мутахассислар эса  ушбу мусаддаснинг юзага келишида шеърда номи зикр этилган Саъдулла ҳофизнинг ёмонлар томонидан фожиали ўлдирилишини ҳам бир сабаб қилиб кўрсатадилар. Бу шеър воситасида ўқувчида ўзгалар қайғусини англаш, ҳамдардлик ҳисси чуқурлаштирилади, Ватан тақдирига масъуллик туйғуси камол топтирилади.



ФУРҚАТ ҲАЁТИ ВА ФАОЛИЯТИНИНГ ГЕОГРАФИК ҚИРРАЛАРИ
(М. Мўйдинов)

Ўзбек адабиёти тарихида ХIХ асрнинг иккинчи ярми ва ХХ асрнинг бошларидаги адабий ҳаракат муҳим ўрин тутади. Бу даврда Марказий Осиёнинг муҳим маданий марказлари - Қўқон, Бухоро, Хива, Тошкент, Каттақўрғон ва бошқа шаҳарларда кўплаб шоирлар ажойиб ижод намуналарини яратадилар.
Ўзбек демократик адабиётида маърифатпарварлик йўналишига асос солган ва бу йўналишнинг энг жўшқин куйчиси Фурқатдир. Мураккаб ва ўта зиддиятли даврда яшаб, ижод этган шоир Фурқат ҳаётида Қўқон адабий муҳитидаги Муқимий бошчилигидаги адабий гуруҳ катта рол ўйнайди. Шоирнинг 80 – йилларнинг бошларидан 1889 йилларгача бўлган Қўқондаги ҳаёти шоир дунёқарашини шакллантирди, ижодини камол топтирди. Фурқат ўз илмини ва бутун қобилиятини ҳалқ хизматига бағишлаб эркинлик, озодлик ва бахт куйини куйлаган маърифатпарвар шоирдир.
Ўзбек адабиёти тарихидан бизга маълумки, ёзувчилар орасида энг кўп саёҳат қилгани Осиё, Европа ва Африканинг кўп мамлакатларини ўз кўзи билан кўриб билган жаҳонгашта шоир Зокиржон Фурқатдир. Фарғона водийсининг кўп қишлоқ ва шаҳарларини кезиб, ахолининг турмуш тарзи, урф – одати, кундалик фаолияти ҳамда орзу - умидларини ўз асарларида  ифодалаган. Фурқат яшаган даврда ўта мураккаб, зиддиятли, ўзаро низолар авж олган эдики, бу ҳолатлар унинг ҳаётига, ижоди ва фаолиятига таъсир кўрсатди.
Фурқат ўша даврларда халқнинг оғир турмушини енгиллаштирадиган, амалдорларнинг зулмидан қутқарадиган ҳамда озод ва фаровон ҳаётга элтувчи йўл маърифат йўли эканлиги англаб этди ва бу йўлда тинмай меҳнат қилди ва курашди. Илм – маърифатни халқни озодликка олиб чиқувчи ёруғ машъал деб билди.
У Қўқонда яшаб турган даврида ҳукмрон доиралар орасидаги келишмовчиликлар, ўзаро низолар ва улардан меҳнаткаш халқнинг кўраётган жабр – зулмини ифодалаб “Туф” 
радифли шеърини яратади. Шоирнинг жўшқин ва исёнкор табиати яратган танқидий, ҳажвий шеър ва асарлари ўша замон ҳукмрон доираларига кўп ҳам ҳуш келмайди. Манбааларда қайд қилинишича 80 – йилларнинг охирларида Фурқат Марғилонга боради, у ерда бир неча вақт яшаб, адабий, ижодий ишлари билан шуғулланади, олимлар, шоирлар билан танишади, суҳбатлашади ва мушоиралар ўтказади.
1889 йилда Фурқат саёҳат қилиш мақсадида Марғилондан чиқиб Қўқон орқали Ҳўжандга келади. Бир неча вақт Ҳўжандда яшаганидан сўнг 1889 йилнинг июнь ойида Тошкентга келади, бу ерда қарийиб икки йил яшади. Бу ерда ҳам ҳақ сўзлари, танқидий асарлари учун таъқиб остига олинган маърифатпарпар ва тараққийпарвар шоир Фурқат ҳаёти таҳлика ва хавф остида қолган эди. Академик шоир Ғофур Ғулом Фурқатнинг Тошкентдаги ҳаёти тўғрисида ўз мулоҳазаларини шундай изоҳлаган эди: “Тарихдан шуниси аниқдирки, Фурқат отилмоқлиги ёки қамалмоқлиги турган гап эди. Ўз мудҳиш тақдирини англаган шоир қочишга мажбур бўлди”.  Ҳалқни ўйғотишга, тараққиётига ундовчи ҳақ сўзни ва инсоф – адолат  ҳимоячиси бўлган шоирни мустамлакачилар муҳити ҳам, унда лаганбардорлик билан кун кечираётган маҳаллий ҳокимлар муҳити ҳам сиғдирмайди. Натижада 1891 йилнинг май ойида Тошкентдан чиқиб Самарқандга боради. У вақтлар (1891 йилда) ҳали Ўрта Осиё темирйўли Тошкентга келиб етмагани учун Фурқат Самарқандгача от – аравада боришга мажбур бўлган. У ердан Закаспий темирйўли орқали Бухоро, Чоржўй, Ашхабоддан ўтиб, денгиз орқали Бокуга борган. Бокудаги маданий муҳитлар билан танишгандан кейин Тифлис (ҳозирги Тбилиси) орқали Ботум (ҳозирги Ботуми)га жўнаган (Боку – Тифлис – Ботум темирйўли 1883 йилда қурилиб бўлган эди). Ботумда пароходга тушган Фурқат Туркиянинг Қора денгиз бўйларини ва бу соҳиллардаги шаҳарларни (Трабзун, Самсун, Синопни) сайр этган. Босфор бўғозидан кириб Истамбулга тушган. У узоқ вақт Истамбулда турганини бир мактубида ўзи айтади:
Дегилким: - Эй Арастун замона,
Билурда набз ташхиси ягона:
Келибман олдидан меҳмонингизни,
Хўқандий, яъни Зокиржонингизни.
Юрубдур ўйнаб Истамбулда хушнуд,
Эрур аҳволи кундан кунга беҳбуд.
... Мижозиға мувофиқ Рум ҳавоси,              
Анингчун турмак ўлмиш истизоси. 
Фурқат Истамбулда турган маҳалларида яқин атрофдаги бирқанча шаҳарларга ва ўлкаларга ҳам сафар қилган. Унинг Булғористонда (ҳозирги Болгария) ва Юнонистонда (ҳозирги Грецияда) бўлганлиги асарларидан аниқ кўринади.
Фурқат шеърларига, асосан унинг жаҳонгашталик тақдирини кўз олдига келтирсак, тахминан унинг саёҳат маршрути қуйидаги нуқталардан иборат бўлган, деб ўйлаш мумкин.
Шоирнинг Юнонистон ва Булғориянинг қайси шаҳарларида бўлганлиги аниқ белгилаш қийин. Лекин унинг кейинги сафар манзилларини тахминлаш, умумий маршрутнинг асосий йўналишига қараб чамалаш мумкин. У Истамбулда Мармара денгизида вопур (пороходга) тушиб Дарданель (Чоноқ – қалъадан) ўтиб Оталар (Эгей) денгизига чиқади ва Шарққа қараб юрувчи пароходларнинг одатда тўхтайдиган манзилларини сайру томоша қилади. У Ўртаер денгизига чиқиб, Онатулининг Измир, Анталия, Мерсин шаҳарларини кўради, Искандарун (ҳозирги Искандрия)да тўхтайди. Ливан (Лубнон)нинг Байрут шаҳрида бир оз дам олади. У ердан Мисрга яқинлашиб Порт – Саидда тушади. Исмоилия, Қоҳира, Искандария, Ал – Мансураларни зиёрат қилиб қайтади. Сувайиш каналидан кечиб Қизил денгизда жанубга қараб юради. Йўлда Арабистон ярим оролининг,  аниқроғи Ҳижоз (ҳозирги Арабистон) ўлкасининг Жадда портига тушиб карвон билан Маккага боради (1892 йилнинг баҳорида). Кейин қайтиб яна пароход билан Қизил денгиздан Бобил – Мандаб бўғозидан Баҳри Уммон (ҳозирги Арабистон) денгизига чиқади(1892 йилнинг кузида), Аданни томоша қилади. Бу ердан тўғридан – тўғри Ҳиндистоннинг Бомбай шаҳрига келади.
Мен тарафдин сўрсангиз кайфияти ҳолат агар,
Қолмасин махфи кўнгулда айлайин наҳорлар.
Икки ойдурким, келибман Маккадан Бомбайдаман ,
Шодмен алҳамдулиллоҳ, кўрмадим озорлар. (“Бомбайдан хат”)                  
Фурқатнинг Ҳиндистонда қанча муддат турганини қатъий айтиш анча қийиндир. Аммо ҳар ҳолда унинг турли шаҳарларида бир қанча муддат туриб, кўп ҳодисаларнинг гувоҳи бўлганини унинг мақолаларидан биламиз. Жумладан, Кўҳисандиб (ҳозирги Цейлон ороли), Кашмир вилоятларида бўлади.   
Масалан: “Бомбайдан хат”нинг (“Фурқат шоир Бомбай шаҳридан Маҳмудхўжаға юборган назми ушбудир” деган сарлавҳа остида) “Туркистон вилоятининг газети”да 1893 йил 30 апрелда босилганини, инглиз мустамлакачи қўшинлари билан афғон қабилалари ўртасида бўлиб турган урушлар ҳақидаги хабари эса, ўша газетада 1897 йил 23 ноябрда эълон қилинганини ва бу хабар Ёркентдан юборилганлигини эътиборга олсак, Фурқат Ҳиндистонда тўрт йилдан ошиқ турганини айтишга тўғри келади. Шундан чиқдики, Фурқат Ҳиндистонга бормасдан олдин икки йилни (1891 – 1893 йиллар) Туркия ва Араб мамлакатларида ўтказган.
Фурқат Бомбайдан Деҳли, Мирут, Лоҳур, Гужранвало, Кашмир (Сринагар), Жамма орқали Чин (ҳозирги Хитой, 1893 йилнинг бошлари) тупроғига ўтиб Хўтанга ва у ердан Ёркентга борган. Фурқат Ёркентда Русия фуқароси сифатида ҳаёт кечирди. Ёркентда ҳам ўз маърифатпарварлик фаолиятини давом эттириб, Уйғур халқи ўртасида ҳам илм – маърифат тарқатиш борасида соҳасида қизғин кураш олиб борган. У бутун умри бўйи эзгу ниятлар билан яшаб, ўз орзуларига ета олмай 1909 йил Ёркент шаҳрида мухожирликда вафот этди.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Фурқатнинг ўз ватанида, Фарғона водийсида яшаган даври 1870 йилларнинг ўрталаридан 1889 йилгача бўлган даврларни ўз ичига олади.
Бу даврда Фурқат асосан, лирик шоир сифатида ижод этади. Фурқатнинг Тошкентда яшаган даври 1889 – 1891 йилларни ўз ичига олади. Фурқатнинг ижодида бу давр маърифатпарварлик ғоялари билан характерлидир. 1891 – 1909 йиллар Фурқатнинг чет элларда яшаган давридаги ижодидир. Бу йиллар орасида Фурқат лирик ва маърифатпарвар шоир сифатида асарлар ёзишни давом эттиради. Унинг ижодида ватанпарварлик ғоялари асосий ўрин тутади.
Фурқат узоқ муддат чет элларда яшаган бўлса ҳам, ҳеч қачон ўз ватанини унутмади. У умрининг охиригача Қўқон, Тошкент, Андижон, Марғилон ва бошқа шаҳарлардаги дўстлари билан хат орқали алоқа қилиб туради; у “Туркистон вилоятининг газети” билан ҳам ўз алоқасини узмади. Унинг шеърлари, мақолалари, хабарлари бу газета саҳифаларида босилиб турди.



Фурқат ҳаёти ва ижодини мулоқот дарси усулида ўрганиш (М.Саидаҳмедова)

Мулоқот дарсини ўқитишдан бир ҳафта аввал ўқувчиларга бир неча топшириқ берилади. Улар дарс ўтиладиган кунгача топширикларни бажариб деворий газета ва бошқа кўргазмали қуролларни тайёрлашади. Дарс бошлангунга қадар мавзу ва режани доскага ёзиб қўйилади. Хонанинг бир бурчагига синф деворий газетаси – “Истиқлол”нинг Фурқат ижодига бағишланган сонини, ўқувчиларнинг шоир ижоди юзасидан ёзган ишларини Фурқатнинг ҳаёт йўлини ифодаловчи хронологик жадвал, Фурқат портрети, шоирнинг асарлари, у ҳақида рўзнома ва ойномаларда чиққан мақолаларни кўргазма сифатида осиб қўйилди. Дарс қуйидаги режа асосида ташкил этилади:
1. Мусиқали дақиқа.
2. Кириш сўзи.
3. Фурқатнинг ёшлик йиллари.
4. Фурқат янги Марғилонда.
5. Фурқат Тошкентда.
6. Фурқат чет элларда.
7. Фурқат ва унинг қўқонлик замондошлари Муқимий, Завқий ва Дилшод Барнолар билан мушоираси.
8. Мустақиллик мушоираси.
Мусиқали дақиқада Фурқатнинг “Сайдинг қўя Бер, сайёд” қўшиғи ёзилган пластинка эшиттирилади. Кейин Фурқатнинг ўзбек демократик адабиётида тутган ўрин ҳаида сўзлаб, фикр қуйидагича якунланади.
Зокиржон Холмуҳаммад ўғли Фурқат ижодининг Айни гуллаган даврида рус генерал губернатори ва маҳаллий амалдорларнинг тазйиқи остида Ватанни тарк этишга мажбур бўлди. У киндик қони тўкилган она тупроғи меҳрига зор бўлиб, ўзга элларда армон билан кўз юмди. Энди сизлар билан Фурқатнинг ҳаёт йўли ҳақида фикрлашиб олайлик, деб қуйидаги саволларни ўртага ташланади.
1. Фурқатнинг ёшлик йиллари ҳақида нималарни биласиз?
2. Шоирнинг мактабда ёзган биринчи шеърини ёд айта оласизми?
3. Фурқат ёшлигида кимларнинг асарларини мутолаа қилди ва нималарга қизиқди?
4. Шоир қайси мадрасада ўқиди?
5. Фурқатнинг Муқимий билан муносабати қандай эди?
6. Унинг чет мамлакатларга кетишига нима сабаб бўлди?
7. Фурқат Ёркентда қандай ҳаёт кечирди?
8. Фурқат яшаган чет эллар билан мустақил Узбекистоннинг ҳозирги кунда алоқаси қандай?
Болалар саволларга дарслик ва синфдан ташқари ўқиган асарлари юзасидан жавоб беришади. Шундан сўнг Фурқат ва унга замондош бўлган қўқонлик шоирлар Муқимий, Завқий, Дилшод Барнолар қиёфасидаги ўқувчиларга навбат берилади. Улар бир-бирларига илтифот кўрсатиб, тахта ёнига чиқадилар ва диёдор кўришаётганликларидан шод эканликларини изҳор этадилар. Шундан сўнг Фурқат қиёфасидаги ўқувчи Абдулла Ориповнинг “Фурқат нидоси” шеърини ифодали ёд айтди.
Мен Ватандан кетмаганман
Айрим тушганман холос,
Ажрагандек сув кечганда
Бир нафас жондин либос.
Юрт у ёнда, мен бу ёнда
Ўртада ҳижрон сели,
Анча кўприк ташламакка
Байтларим бўлди асос.
Ўксиб-ўксиб йиғладим мен
Мисли тил билмас гўдак,
Онаизор кўкрагидан
Айрилиб қолган бехос.
Мен Ватанда Холмуҳаммад
Ўғли Зокиржон эдим,
Фурқатий деб ном қозондим,
Бунга ҳижрон иқтибос.
Шоирингни ёд этарда ўзбегим,
Сендан ўтинч:
Бир-бирингга қил мурувват,
Бир-биринг бағрингга бос!
Сўнгра ўқувчиларга: “Азиз болажонлар, сиз бугун севимли шоирииз Фурқат ва унинг замондошлари билан юзма-юз мулоқотда бўласиз” – дейди ўқитувчи. Мулоқот ўқувчиларнинг саволлари билан бошланади.
- Фурқат бобо, сиз хорижда яшаганингизда нима ишлар билан шуғулландингиз?
- Ҳиндистоннинг Бомбей шаҳрига борганимда Мавлавий Икромиддин деган бир саёҳ билан танишиб дўстлашдим ва иккаламиз Ҳиндистон вилоятларини кезиб чиқдик. Кашмирда бўлганимда Туркистон вилоятининг газетасига хат ёздим ва ватандошларимга шеърий мактуб йўлладим. Қашқар халқлари ўртасида маданият, маънавият, маърифат гулшанини барпо этишга интилдим.
- Нима учун шеърларингизда айрилиқ ва ҳижрон туйғулари катта ҳажмни эгаллайди?
- Мен 18 йил Ватанимдан жудо бўлиб, ғарибона ҳаёт кечирдим. Минг афсуски, Ватанимга қайта олмадим. Мусофирчиликнинг изтиробларини ғурбатнинг аччиқ заҳматини, дарбадарлик ва ёлғизликнинг оғир мусибатларини тортдим: Ичим қон бўлди, равон ғуссасидин. Бу даврон ичра ҳижрон ғуссасидин. – Нима учун Фурқат тахаллусини танландингиз?
- Бу тахаллусда менинг ҳаётим, юрак дардларим мужассамлашган. Фурқат – айрилиқ, фироқ демакдир, азиз набираларим.
- Сизнинг бизга қандай тилакларингиз бор?
- Ушбу дамда менинг ғариб руҳимни шод айлаб турган азиз набираларим сизга ягона тилагим шуки, сиз Ватандан айри тушманг, ғарблик кулфатларини кўрманг Ватанни шунчали кўзимизга тўтиё айланг. Бахтингизга Ўзбекистон мустақил бўлди. Бу сизга худонинг инояти Мустақилликни абадий асранг, азизларим. Хоки-пойи узоқларда қолган мендек ғариб бобонгизни ҳолин йўқлаб туринг.
- Мавлоно Муқимий, сиз Фурқат билан мулоқотда бўлганмисиз?
- Ҳа, албатта. Фурқат менинг энг яқин дўстим эди. Зокиржон дўстларининг қадрини баланд тутар эди. Тошкентдан, чет эллардан кўп мактублар ёзган эди.
- Мавлоно Муқимий, шу мактублардан бирортасини эслай оласизми?
- Ҳа, у мактубларни эсдан чиқариб бўлмайди.
Салом. Эй менга ёру ошонлар,
Қадронлар замин нурзиёлар...
Биҳамдиллоҳки, мандин сўрасангиз ҳол
Юрубдурман қилиб завқи сафолар
Салом ибоғидин тўртта Муқимо,
Мени сўрғонларга айтинг дуолар.
- Завқий бобо! Фурқат бобомиз билан сиз ҳам яқин дўст бўлган экансиз.
-Ҳа, яқин эдик. Зокиржан чет элга кетганида мактублар ёзиб, бир-биримизни йўқлар Эдик. Ёркент шаҳридан ёзган мактуби ҳамон эсимда:
Тилар эрдим саҳар тавфн чаман эсган саболардин.
Саломим еткуриб келтур хабар деб ошонлардин.
Олиб ёдига, сўрмас кимса Зокиржон Фурқатни
Агарчи айтадур доим дуо боди саболардин.
- Муҳтарам Дилшод Барно! Сиз шоир Фурқат ҳақида нималарни биласиз?
- Мен Фурқатни ғойибона таниганман, афсуски уни кўриш бахтига муяссар бўла олмадим, бунинг иложи йўқ эди. Лекин унинг ғазалларини жону дилим билан севиб ўқиганман.
Фасли навбаҳор ўлди кетибсан зимистонлар,
Дўстлар ғаниматдир сайр этинг гулистонлар.
Фурқат ва унинг замондошлари билан бўлган мулоқотдан сўнг дарс якунида мустақиллик мушоираси ўтказилади.
Шундан сўнг дарс якунланиб, ўқувчилар билими баҳоланади.



Фурқат  маънавияти ( Муқаддас Тожибоева)

Зокиржон Фурқат (1859-1909) қисқа умри давомида  кўп жиҳатдан ибратли, мукаммал ва мароқли ҳаёт йўлини босиб ўтди, унинг ҳаёти узун ёки қисқалиги билан эмас, балки мазмуни, моҳият-эътибори билан қадрли. Фурқат  ёшлигидан бошлаб қилган тинимсиз мутолааси ва юксак туғма истеъдоди, адабиётга, шеъриятга муҳаббати ва садоқати билан давр адабий ҳаракатчанлигининг энг фаол иштирокчисига айланди. У ўзбекларнинг илғор маърифатпарвар шоири ва биринчи журналисти бўлди, юқори савиядаги ижтимоий-сиёсий, маданий-маърифий мақолалари билан жамият ҳаётига фаол аралашди. Бир сўз билан айтганда, Фурқат оташин лирик шоир ва журналист, улкан сайёҳ ва тарихчи сифатида  бой маънавий мерос қолдирган йирик сиймо сифатида донг таратди.
Шоир лирик меросининг асосий қисмини ғазаллар ташкил қилади. Мутахассисларнинг белгилашича, ғазалларининг умумий адади  200 атрофида. Фурқатнинг ҳар бир латиф ғазалида соф муҳаббат мадҳи, беқарорлик ва бевафоликка нафрати, табиатнинг гўзал тасвири ифодаланар экан, ундаги тагмаъно жамият ва ҳаётнинг кўп масалаларига бориб тақалади. Шоир ғазалларида ички кечинмалар, фикр ва ҳислар, киши руҳининг энг нозик туйғулари ифода этилади, фалсафий- аҳлоқий йўналиш кўзга яққол ташланади.
Фурқат ўз асарларида комил инсонийликни  ва  кишининг  қадр-қимматини улуғлади, миллий ғурур ва миллатнинг юксак шаънини ҳимоя қилди. “Бормасмиз” радифли ғазали айнан шу  масалада. Бу ўринда таъкидлаш  лозимки, мазкур ғазал мусалсал ғазалнинг гўзал намунасидир. Яъни тубанда биз таҳлилга тортган шеър мусалсал ғазал талабларига кўра, ғазал таркибидаги лирик воқеа, манзара, фикр ва кечинмалар сатрлар силсиласида даражама-даража ривожланиб, ўсиб боради.  Ғазалнинг бошланмаси шундай:

Биз истиғно эли, қичқирмағон маъвоға бормасмиз,
Агар чандики хирман айласа дунёға бормасмиз.

Ғазалнинг матлаъсиданоқ шоирнинг мулоҳа