Home icon Бош саҳифа»Ўзбек адабиёти»Мумтоз адабиёт»Навоийхонлик»Ҳайрат ул-аброр (наср) - Бешинчи мақолат
Facebook
Ҳайрат ул-аброр (наср) - Бешинчи мақолат PDF Босма E-mail
Материал индекси
Ҳайрат ул-аброр (наср)
Иккинчи мақолат
Учинчи мақолат
Тўртинчи мақолат
Бешинчи мақолат
Олтинчи мақолат
Еттинчи мақолат
Саккизинчи мақолат
Тўққизинчи мақолат
Ўнинчи мақолат
Ўн биринчи мақолат
Ўн иккинчи мақолат
Ўн учинчи мақолат
Ўн тўртинчи мақолат
Ўн бешинчи мақолат
Ўн олтинчи мақолат
Ўн еттинчи мақолат
Ўн саккизинчи мақолат
Ўн тўққизинчи мақолат
Йигирманчи мақолат
Ҳамма саҳифа

Бешинчи мақолат
Карам, олижаноблик, саховат ҳақида

Устингга саховат кийими насиб этган, қўлингда сўмнинг қиймати қолмаган инсон! Панжанг мағрибу-машриқда кумуш сочиш учун очилди. Кумуш билан қўлинг келишолмайди. Унда фано, мунда эса саховат _ бир-бири билан талашади. Кафтинг чақмоқдан ҳам тезроқ олтин сочиб турганида, чақмоқ уялганидан терга ғарқ бўлади. Бошинг устида саховат жиғаси, унинг устида эса жўмардлик гавҳари ярқирайди. Буки санга тангри ато айлади, карам қисми билан сахо айлади. Жисмингдаги ҳар бир тук тилга айланганида ҳам бунинг шукрини айтиб адо этиб бўлмайди.
Энди саховат жўш урган чоғингда шукр қилиш керак бўлганда, бахилликка юз тутмагил. Бахиллик барча сифатларнинг энг ярамасидир, саховат ҳаёт жавҳаридир. Бу порлоқ дурни хор айлама. Бухл ҳисобида ҳаддан ташқари сарфлайверма. Саховат ҳар қанча мақташга арзирли бўлса ҳам, исроф тарзида кўп сарфлама, ақл бекорга исроф этишни бахиллик билан тенг тутади.
Эй, сен тангри молу давлат насиб этган экан, кимларга яхшилик қилиш ҳақида таълим ҳам бериб қўйган. Билиб ол: саховат қилиш учун кимлар ҳақли, кимларга олтину кумуш ҳадя қилиш мумкин?
От чиқариш, ном қолдириш, исмини улуғлаш учун ҳатто қўл билан этаклаб гавҳар сочиш ақллиларга муносиб эмас. Маст ёки жинни киши бундай бемаъни ишга қўл уриши мумкин.
Қўлида жом тутган киши тўхтовсиз сочаверса, ҳар қанча сочқини тугатиши ҳеч нарса эмас. Бу хил бемаънигарчиликларни аҳоли саховат деб атамайди.
Шундай одамларни ҳам сахий деб бўлмайдики, исроф қилмайди, лекин муҳтож бўлмаган кишиларга ўз мол-мулкини бекорга сарфлайди: оч бўлмаган кишиларга дастурхон ёяди, яланғоч бўлмаган кишиларга тўн кийдиради. Юзта йилқиси бўлган бойга от тортади, юз йилгиси бор кишига кумуш тортиқ қилади. Бадахшонга лаъл юборса, Кирмонга зира олиб келиб улашади. Хизрни кўриб қолса, унга ҳаёт сувини туҳфа қилади, Мисрдаги шакарпазга доналаб наввот совға қилади. Шамъни кундуз беҳисоб ёритиб қўйиб, қуёш зиёсига ёрдам кўрсатмоқчи бўлади. Ҳар кечаси қоронғулиқ кучайсин деб, тўхтовсиз мушк сочиб чиқади. Муҳтож эл юзлаб нон тилаб турса ҳам, биронтасига луқма ҳам тоттирмайди. Бундай одамлар қуриётган боғ устига ёғмай ўтиб, сувини қуруқ чўлга тўккан булутнинг худди ўзгинаси.
Яна бир хил кишилар борки, уларни ҳам саховат аҳли тоифасига киритиб бўлмайди. Бундайларнинг кўзи ҳамиша халқнинг молида бўлиб, уларни тортиб олиш _ муддаоси. Зулм, турли фирибгарликлар, ваъдаю алдашлар, гувоҳликлар воситасида бир мусулмондан истаганини тортиб олади-ю, бошқа бировга беради. Олиш ҳам, бериш ҳам унинг мақсади. Олишдан ҳам фойда йўқ, беришдан ҳам.

Ҳотами Тойи ҳақида ҳикоя
Бир пок табиатли одам Ҳотами Тойидан сўради: «Кафтларинг иши саховат бўлганидан бери ўзингга ўхшаган бирон кишини кўрдингми?» У жавоб бериб айтдики: «Бир куни катта бир базм қуриб, шу чўлда яшаётган барча одамларни меҳмон қилдим. Зиёфат учун юзта туя, сон-саноқсиз қўю қўзи сўйилган эди. Бир вақт меҳмонлар олдидан бироз дам олиш учун очиққа, саҳрога чиқдим. Шу пайт кўз олдимда машаққат чекиб, орқасига тиканли шох-шаббаларни ортиб, юк остида жисми уйи эгилиб, унга ҳассадан сутун тиркаб олган, ҳар қадам юрганида тўхтаб, ҳар нафас олгунча дамини ростлаб бораётган бир кекса намоён бўлди. Унинг чекаётган изтироблари менинг кўнглимга ўт солгандек бўлди-ю, унга боқиб, лутфу раҳмдиллик билан шундай хитоб қилдим: «Эй, қаддини машаққат юки паст айлаган, жисмида ғам тикани азоб бераётган инсон! Бугун Ҳотам уйида чақириқ бўлаётганлигидан хабар топмадингми, унинг даргоҳидаги зиёфатга бормадингми? Ҳотам ҳаммани меҳмонга чорлаб, барча яхши-ёмоннинг кўнглини оляпти
-ку! Тиканингни ташлагин-да, иззат гулшанига ет, кўп машаққат чекмай, ўрнингдан туриб, чақирилган манзил томон йўл олгин», дедим.
Менинг у ҳақида ташвиш чекаётганимни англаган киши бошини кўтариб кулди-ю, шундай жавоб қилди: «Эй, оёғини ҳирс-очкўзлик занжирбанд этган, бўйнини эса тамаъю тиланчилик арқони маҳкам боғлаган, ғайрат водийсига қадам урмаган ва ҳиммат чўққисига байроқ қадамаган инсон! Сен ҳам бу тикан азобини тотиб кўр, шунда Ҳотам Тойи миннатини кўтармайсан!»
Унинг бу сўзлари асосли бўлиб, мендан унинг ҳиммати юксак эди». Эй Навоий, сенинг ҳам ҳимматинг бўлса, Ҳотами Тойи сенга банда бўлар эди.